Ngồi thế nào cũng được, trừ một kiểu

Không ai bắt bạn phải ngồi kiết già. Không cần hai bàn chân gác lên đùi, không cần lưng thẳng như cây thước, không cần một tấm đệm tròn đặt mua trên mạng. Hình ảnh một người ngồi xếp bằng trên mỏm đá lúc bình minh đẹp thật. Nhưng nó là một tấm ảnh, không phải một lời hướng dẫn.

Nếu bạn từng ngồi theo đúng tấm ảnh ấy, rồi mười phút sau đứng dậy với một bên chân như của người khác, thì bạn biết cảm giác đó. Lần sau nghĩ tới chuyện ngồi thiền, thứ hiện ra đầu tiên không phải sự yên tĩnh. Mà là cái chân tê.

Bài này nói về chuyện ngồi. Ghế ăn, đệm dưới sàn, mép giường, thậm chí nằm — gần như kiểu nào cũng dùng được. Chỉ có một kiểu nên bỏ, và nó không phải kiểu mà người mới hay lo.

Tư thế thiền không phải là bài kiểm tra độ dẻo. Ngồi được kiết già không làm buổi thiền sâu hơn, ngồi ghế cũng không làm nó kém đi. Tư thế chỉ có một việc: giữ cơ thể đủ yên để bạn khỏi phải nghĩ về nó, và đủ tỉnh để bạn còn biết mình đang ngồi.

Vì sao một cái chân tê có thể làm bạn bỏ thiền?

Tối thứ Năm, chín giờ rưỡi. Mình gấp tư cái khăn tắm, trải xuống sàn phòng ngủ, ngồi xếp bằng, hẹn giờ mười lăm phút trên điện thoại. Quạt trần quay chậm. Dưới đường có ai đề xe máy mãi không nổ. Phút thứ sáu, cổ chân trái bắt đầu râm ran. Phút thứ chín, mình không còn nghe tiếng quạt nữa, chỉ nghe cái chân. Phút thứ mười hai, mình hé mắt nhìn màn hình.

Còn ba phút.

Mình ngồi nốt ba phút đó, đứng dậy vịn mép tủ, đợi cái chân quay về. Và mấy tuần sau không ngồi lại lần nào.

Lời giải thích dễ nhất là: chưa quen thôi, ngồi nhiều sẽ quen. Với vài người thì đúng. Nhưng nghe theo nó, con đường duy nhất là cứ ngồi cho tới khi hết đau — và đó chính là con đường nhiều người mới đi được nửa chừng rồi rẽ hẳn ra ngoài.

Nhìn kỹ hơn một chút, cái làm người ta bỏ không hẳn là cái đau. Mà là mười lăm phút ấy đã bị đổi ruột. Bạn ngồi xuống để để ý hơi thở, nhưng thứ chiếm hết chỗ chú ý lại là một việc khác hẳn: chịu đựng. Mà chịu đựng thì luôn đếm ngược. Còn ba phút. Còn hai phút. Buổi thiền thành một buổi chờ hết giờ.

Vài lần như vậy, đầu óc tự ghi nhớ thiền là "cái việc mười lăm phút khó chịu". Nó không cần bạn nói ra thành lời. Lần sau cầm điện thoại định hẹn giờ, tự nhiên thấy hôm nay hơi mệt. Để mai. Mai cũng vậy.

Nên trước khi lo chuyện hơi thở, có một việc nhỏ đáng làm hơn: thử chỗ ngồi, với mắt mở, trong năm phút. Chọn một chỗ bất kỳ trong nhà — ghế ăn, mép giường, sàn có kê hai cái gối. Ngồi xuống, hẹn giờ. Hễ thấy chỗ nào trên người khó chịu thì đổi tư thế ngay, không đợi. Hết giờ, đếm đại khái mình đã đổi mấy lần, rồi tự hỏi: nãy giờ mình nghĩ về hơi thở nhiều hơn, hay về cái chân nhiều hơn?

Lần đầu thường đổi bốn, năm lần, và thấy mình loay hoay như người tìm chỗ trên xe khách. Không sao cả. Thử vài chỗ khác nhau trong một tuần, đa số người sẽ tìm ra một chỗ mà năm phút trôi qua chỉ phải nhích một lần, hoặc không lần nào. Đó là chỗ của bạn. Không phải chỗ đẹp nhất, mà là chỗ ít lên tiếng nhất. Ngày bận thì bỏ phần đếm, cứ ngồi vào chỗ đã tìm ra và bắt đầu.

Có một ý nghĩ rất dễ theo ở đây: thiền thật thì phải ngồi im, nhúc nhích là hỏng. Nó hấp dẫn vì mọi tấm ảnh về thiền đều là một người bất động, và vì ngồi im trông giống kỷ luật. Nhưng ép mình bất động trong khi chân đang kêu thì chỉ làm tiếng kêu to hơn. Đổi tư thế được. Chỉ cần đổi chậm, và biết là mình đang đổi — tay đỡ lấy đầu gối, nhấc lên, đặt xuống. Việc đổi chậm ấy cũng là một phần của buổi ngồi, không phải lúc nó bị cắt ngang.

Ghế, đệm hay nằm: kiểu nào hợp với bạn?

Ở phòng pha trà của công ty, cô đồng nghiệp trẻ thấy mình mang cái gối tựa lưng từ nhà lên, hỏi để làm gì. Mình nói để ngồi thiền giờ nghỉ trưa, trên ghế văn phòng.

— Ngồi ghế mà cũng tính là thiền hả chị?

— Tính chứ. Chị ngồi ghế ăn ở nhà ba tháng nay rồi.

— Em tưởng phải ngồi dưới đất mới đúng.

— Ngồi dưới đất mà đầu chỉ nghĩ tới đầu gối thì đúng ở chỗ nào em.

Cô ấy cười, cầm ly cà phê sữa đá đi ra. Nhưng câu hỏi của cô là câu của rất nhiều người mới: có một kiểu ngồi "thật", còn mấy kiểu kia là ngồi tạm. Không có chuyện đó. Có kiểu hợp với thân thể này vào lúc này, và kiểu không hợp.

Ghế: chỗ dễ bắt đầu nhất

Ghế tựa thẳng, hai bàn chân đặt bằng xuống sàn, lưng rời khỏi tựa chừng một gang tay. Chân không chạm sàn thì kê một cuốn sách dày hoặc đôi dép. Tay đặt trên đùi, lòng bàn tay úp hay ngửa đều được.

Ghế hay bị coi là lựa chọn cho người "chưa đủ sức" ngồi đất. Thật ra nó làm một việc rất có ích: bỏ đi một thứ phải nghĩ. Đầu gối không bị gập, hông không bị kéo, nên chỗ chú ý còn trống cho hơi thở. Người đau gối, người ngồi văn phòng cả ngày, người mới hoàn toàn — ghế thường là chỗ vào êm nhất.

Đệm dưới sàn: cao hơn bạn nghĩ

Nếu thích ngồi đất, chỗ cần chỉnh nhiều nhất là độ cao. Hông nên cao hơn đầu gối. Một cái gối mỏng thường không đủ — chồng hai cái, hoặc gấp đôi cái chăn mỏng mà ngồi lên mép của nó. Chân xếp bằng lỏng, một bàn chân đặt trước bàn chân kia, không cần gác lên đùi.

Khi hông thấp hơn gối, lưng phải gồng để giữ người khỏi đổ về sau, và chân bị đè lâu hơn. Kê cao lên vài phân thường đổi hẳn cảm giác của cả buổi.

Mép giường và nằm: được, nhưng có điều kiện

Mép giường hợp với buổi tối: ngồi sát mép, hai chân đặt hẳn xuống sàn, như ngồi ghế. Nằm thì hợp với người đau lưng, không ngồi lâu được. Nằm ngửa, tay xuôi hai bên. Điều kiện duy nhất là bạn sẽ dễ ngủ quên hơn hẳn — nên muốn tỉnh thì nằm trên sàn thay vì trên nệm, và co hai đầu gối lên.

Cách chọn không nằm ở bảng này, mà ở việc thử. Mỗi kiểu ngồi hai buổi, mỗi buổi năm phút. Buổi đầu của kiểu nào cũng hơi lạ. Buổi thứ hai mới nói thật. Sau chừng một tuần bạn sẽ có một kiểu mà mình nghĩ tới nó ít nhất — chọn kiểu đó.

Điều dễ làm hỏng việc chọn là chọn theo hình mẫu. Chọn đệm vì nó trông giống thiền, chọn tư thế vì từng thấy trong ảnh. Rồi ngày nào cũng thấy không ổn, ngày nào cũng đổi sang một kiểu mới, nên chẳng bao giờ ngồi đủ lâu ở kiểu nào để nó thành quen. Chọn theo thân thể mình, rồi giữ nguyên ít nhất một tuần. Quen mới biết là hợp hay không.

Một điều phải giữ, dù ngồi kiểu gì

Chiều Chủ Nhật, mưa từ trưa. Mình quyết định thử thiền trên sofa cho thoải mái: lưng tựa hẳn vào nệm, gối ôm trong lòng, chăn mỏng đắp ngang chân. Nước mưa nhỏ giọt từ mái tôn nhà bên đều như tiếng đồng hồ. Buổi thiền thoải mái nhất đời mình kéo dài chừng bốn phút, rồi thành một giấc ngủ trưa.

Đó là lúc mình hiểu cái kiểu ngồi nên bỏ là kiểu nào. Không phải kiểu đau, cũng không phải kiểu êm. Mà là kiểu khiến bạn vắng mặt.

Thoạt nghe, hai buổi tối ấy — buổi chân tê và buổi ngủ quên — là hai thứ ngược nhau. Một bên khổ quá, một bên sướng quá. Người ta thường kết luận rằng tư thế đúng là lưng thẳng, và cứ thế ép lưng cho thẳng.

Nhưng chúng giống nhau ở chỗ quan trọng hơn: cả hai lần, mình đều không còn ở đó. Một lần bị cái đau kéo đi, một lần bị cơn buồn ngủ kéo đi. Lưng thẳng chỉ là phương tiện. Thứ cần giữ là một khoảng ở giữa hai mép — đủ thoải mái để không phải chống chọi, đủ thẳng để không trôi mất. Khoảng giữa đó mỗi người một khác, và cùng một người thì mỗi ngày cũng hơi khác.

Kéo lưng lên ở bước ba cũng vậy. Nhẹ nhàng thôi, không vội. Không ai chấm điểm độ thẳng.

Biết mình đã ở đúng khoảng giữa bằng cách nào? Không phải bằng cảm giác thư thái. Mà bằng hai dấu hiệu rất trần: vai không mỏi sau vài phút, và đầu không gật xuống. Lần đầu làm, khoảng giữa thường mơ hồ, lưng cứ dao động lên xuống, như cây kim cân chưa đứng hẳn. Sau chừng một tuần, lưng tự tìm về chỗ đó trong vài giây, không cần đi qua hai cực nữa. Ngày bận thì chỉ cần một hơi sụp, một hơi thẳng, một hơi về giữa — mười lăm giây, rồi ngồi.

Chỗ dễ trượt nhất ở bài này là tưởng khoảng giữa là một điểm cố định. Tìm được rồi thì giữ nguyên, như đóng đinh. Nó hấp dẫn vì nghe giống tư thế chuẩn, có tọa độ hẳn hoi. Nhưng giữ cứng một điểm thì lại thành gồng, và gồng thì vai mỏi, mà vai mỏi là quay về buổi tối chân tê. Khoảng giữa trôi theo hơi thở và theo độ mệt của bạn hôm đó. Việc của bạn không phải là đứng yên ở đó, mà là nhận ra khi mình trôi khỏi nó, rồi nhích về.

Nếu ngồi năm phút đã tê chân

Chuyện này xảy ra với rất nhiều người ngồi đất, nên nói thẳng ở đây.

Lý do hay gặp nhất là chỗ ngồi quá thấp. Hông ngang hoặc thấp hơn đầu gối, chân bị đè ngay từ phút đầu. Cách đi tiếp: kê thêm một cái gối nữa, hoặc dời cả buổi ngồi lên ghế trong một tuần. Nhiều người thấy chân tê giảm hẳn chỉ nhờ cao thêm vài phân.

Lý do thứ hai là ngồi lâu quá ngay từ đầu. Mười lăm, hai mươi phút cho buổi đầu tiên là hơi nhiều với một thân thể chưa quen. Rút xuống năm phút. Nếu giữa chừng chân vẫn tê, đứng dậy thật chậm, đi vài bước trong phòng, để ý từng lần bàn chân chạm sàn — rồi ngồi lại nếu muốn. Mấy bước đi đó không phá buổi thiền. Chúng vẫn là thiền, chỉ đổi chỗ.

Còn một trường hợp ít ai nói ra: có những thân thể đơn giản là không hợp ngồi đất, vì đầu gối, vì hông, vì đủ thứ lý do. Với họ, ghế không phải bước lùi. Ghế là một lựa chọn đầy đủ, và có những người ngồi thiền đều đặn nhiều năm mà chưa bao giờ rời cái ghế.

Và nếu chân tê vẫn còn khá lâu sau khi đã đứng dậy đi lại, nếu tê cả lúc không ngồi thiền, hoặc bạn vốn đã có chỗ đau ở lưng hay gối, thì nên hỏi bác sĩ hoặc người có chuyên môn trước khi ngồi tiếp theo kiểu đó. Một bài viết không biết được thân thể bạn.

Còn nếu tư thế đã ổn mà đầu óc vẫn không chịu yên thì đó là một chuyện khác, có bài riêng: khi tâm trí không chịu yên, và vì sao điều đó bình thường.

Cái ghế ăn ở góc bếp, cái gối cũ trên sofa, mép giường lúc tắt đèn — chỗ nào cũng là một chỗ ngồi được. Tối nay thử một chỗ, năm phút, mắt mở cũng được.

Thân thể sẽ cho bạn biết nó muốn ngồi đâu.

Bài viết có sự hỗ trợ từ AI trong quá trình tạo nội dung.