Quan sát hơi thở hay điều khiển hơi thở: khác nhau thế nào

Quan sát hơi thở không phải là cách dễ hơn điều khiển hơi thở. Với nhiều người đã ngồi được vài năm, nó là cách khó nhất.

Nếu bạn đã thực hành một thời gian, có lẽ bạn từng nghe ai đó trong nhóm ngồi nói nhẹ tênh: "Cứ để hơi thở yên, chỉ nhìn thôi." Bạn gật đầu. Rồi ngồi xuống, và tới hơi thứ ba thì nhận ra mình vẫn đang lái nó, chỉ là lái khéo hơn trước. Chuyện đó không có nghĩa là bạn kém. Nó có nghĩa là bạn đã đi đủ xa để thấy cái khó thật.

Bài này đặt hai cách cạnh nhau: nhìn hơi thở như nó đang là, và chủ động dẫn nó. Hai cách khác nhau ở đâu, khi nào nên để yên và khi nào nên dẫn, ai hợp cách nào, và một bài ba phút để bạn tự thấy khác biệt trên chính hơi thở của mình.

Có một hiểu lầm hay gặp cần gỡ trước. Quan sát không phải là bậc "cao" còn dẫn hơi thở là bậc "thấp" dành cho người mới. Đó là hai dụng cụ cho hai lúc khác nhau. Người ngồi lâu năm vẫn dẫn hơi thở khi cần, và người mới ngồi ngày đầu vẫn có thể chỉ nhìn.

Hai cách nhìn cùng một hơi thở

Năm giờ sáng. Mình ngồi trên chiếc gối cũ đã xẹp một bên, sàn gỗ còn lạnh dưới mắt cá chân. Nhà bên có tiếng chổi tre quét sân, đều đều từng nhát. Ấm trà để trên bậu cửa sổ đã nguội từ lúc nào. Mình đang quan sát hơi thở, như mọi sáng suốt gần chín năm nay.

Rồi mình để ý một chuyện. Cứ mỗi lần mình "nhìn" kỹ, hơi thở lại dài ra một chút, tròn trịa hơn, đẹp hơn. Hơi thở lúc mình lơ đãng thì ngắn và lệch. Hơi thở lúc mình nhìn thì như được chải tóc trước khi ra cửa.

"Mình đang nhìn nó, hay đang lái nó?"

Câu trả lời sách vở thì gọn: quan sát là không đụng vào, điều khiển là đụng vào. Quan sát là để hơi thở như nó đang là. Điều khiển là đặt nhịp, đếm, kéo dài hơi ra hay hơi vào. Nghe rõ ràng, và đủ dùng cho tuần đầu.

Ngồi lâu rồi mới thấy ranh giới đó không sạch như vậy. Chú ý vào hơi thở là đã đụng nhẹ vào nó. Gần như không ai nhìn được hơi thở mà hơi thở không đổi chút nào. Nên chỗ khác nhau thật không nằm ở chuyện hơi thở có đổi hay không. Nó nằm ở chỗ ai có tiếng nói sau cùng. Khi quan sát, bạn để hơi thở quyết hơi tiếp theo dài bao nhiêu. Khi điều khiển, bạn quyết.

Và cái khó của người đã ngồi lâu là một dạng thứ ba nằm giữa hai cách: nhìn mà có sẵn một ý thích. Không đếm, không đặt nhịp, nhưng trong bụng đã muốn hơi thở dài và êm. Hơi thở rất nhạy với ý thích đó. Nó chiều theo. Và mình gọi đó là quan sát.

Ai quyết độ dài của hơi tiếp theo

Có một phép thử nhỏ, làm được ngay. Ngồi yên, để ý năm hơi thở. Ở cuối mỗi hơi thở ra, hỏi thầm đúng một câu: "Hơi tiếp theo, ai quyết?" Không cần trả lời bằng chữ. Chỉ cần để ý có một chút gì đó trong mình đang chuẩn bị sẵn độ dài cho hơi sau hay không.

Lần đầu hỏi, phần lớn người ngồi lâu thấy câu trả lời là "mình", ít nhất ở vài hơi. Đó không phải tin xấu. Đó là lần đầu bạn thấy rõ đường may giữa nhìn và lái. Làm phép thử này vài sáng liền, bạn sẽ bắt đầu nhận ra ý thích ấy sớm hơn, ngay lúc nó vừa định đặt tay lên hơi thở.

Lỗi dễ mắc nhất ở đây là tin chắc mình đang quan sát trong khi đang lái ngầm. Nó hấp dẫn vì lái ngầm cho ra hơi thở đẹp, mà hơi thở đẹp thì trông giống một buổi ngồi tốt. Việc cần làm thay vào đó nghe hơi ngược: cho phép hơi thở xấu. Cụt, lệch, hơi hít vào dài hơn hơi thở ra, một hơi giật giữa chừng. Khi bạn thôi cần nó đẹp, nó mới thật sự được để yên.

Khi nào để yên, khi nào nên dẫn

Chín giờ tối, sau cuộc điện thoại với em trai về chuyện bán căn nhà cũ của bố mẹ. Không ai to tiếng, nhưng cả hai đều cúp máy trước khi nói xong. Mình ra ban công ngồi. Mưa rơi trên mái tôn nhà bên, lộp độp, lúc dày lúc thưa. Theo thói quen, mình nhìn hơi thở.

Hơi thở lúc đó rách. Ngắn, gấp, có lúc như nghẹn lại ở cổ. Mình nhìn nó, và càng nhìn thì càng bị kéo về cuộc điện thoại: câu em nói, câu mình định nói mà chưa kịp. Nhìn hơi thở không giữ mình đứng ngoài được. Nó thành cánh cửa mở thẳng vào câu chuyện.

Tối đó mình đổi cách. Thở ra dài hơn hơi hít vào một chút, đếm thầm, không cố. Mười hơi như vậy. Không có gì được giải quyết, căn nhà vẫn chưa bán và hai anh em vẫn chưa nói xong. Nhưng sau mười hơi, mình nghe lại được tiếng mưa trên mái tôn, như nghe một thứ ở bên ngoài mình, không còn là tiếng nền của một cuộc cãi nhau.

Cách chia hay được dạy là: căng thì dẫn, bình thì để yên. Đúng phần lớn thời gian, và là chỗ tốt để bắt đầu. Nhưng nó đặt câu hỏi vào mức độ căng, trong khi điều cần hỏi lại nằm ở chỗ khác.

Điều cần hỏi là: nhìn hơi thở lúc này có kéo mình vào câu chuyện không. Có những lúc rất căng mà mình vẫn đứng nhìn được, như nhìn mưa qua ô cửa. Khi đó cứ để yên, và để yên còn cho mình thấy cái căng ấy rõ hơn. Có những lúc chỉ hơi gợn, mà nhìn vào hơi thở là bị hút ngay vào vòng suy nghĩ. Khi đó dẫn nhẹ là cho mình một tay vịn, để có chỗ đứng trước đã.

Còn một chỗ khác nữa, khó thấy hơn: dẫn hơi thở như một tay vịn, và dẫn hơi thở như một cái nút tắt tiếng. Tay vịn là để đứng vững rồi buông ra. Nút tắt tiếng là để khỏi phải nghe điều đang có. Bề ngoài hai việc giống hệt nhau, cùng một hơi thở ra dài. Khác nhau ở chỗ sau vài phút bạn có buông tay lái ra không.

Hai hơi để chọn

Trước khi quyết định để yên hay dẫn, thử thế này:

• Ngồi xuống, nhìn hai hơi thở, chưa làm gì với chúng.
• Hỏi thầm: mình đang thấy hơi thở, hay đang thấy câu chuyện phía sau nó?
• Nếu đang thấy hơi thở, cứ để yên cho hết buổi ngồi.
• Nếu đang thấy câu chuyện, dẫn nhẹ trong vài phút bằng hơi thở ra dài hơn một chút, rồi thả ra và nhìn lại.

Lần đầu làm, câu hỏi thứ hai có thể khó trả lời, vì hai thứ quấn vào nhau. Không sao. Chọn đại một bên, và để ý xem sau năm phút mình có thấy rõ hơn không. Sau một tuần, phần lớn người ta trả lời được câu đó trong vài giây.

Thứ dễ trượt nhất ở phần này là dẫn hơi thở mỗi khi có một cảm giác khó, để khỏi phải cảm nó. Nó hấp dẫn vì nó chạy nhanh, và vì hơi thở dài cho cảm giác mình đang thực hành tử tế. Nhưng làm vậy lâu ngày thì hơi thở thành chỗ trốn. Dẫn vài phút cho có chỗ đứng, rồi buông tay lái, và để cảm giác khó ấy có mặt cạnh hơi thở. Nó không cần biến đi. Nó chỉ cần không kéo bạn đi theo.

Ai hợp cách nào

— Anh vẫn còn đếm hơi thở à?

— Ừ, sáng nào cũng đếm mười hơi đầu.

— Em tưởng đếm là cho người mới thôi.

— Người mới đếm để có chỗ bám. Anh đếm để biết lúc nào mình buông được cái đếm ra.

Đó là đoạn mình nói với Khoa, một người trẻ hơn trong nhóm ngồi sáng Chủ nhật, lúc hai anh em ngồi uống trà sau buổi thiền. Khoa hỏi với vẻ hơi ngạc nhiên, như thể bắt gặp mình còn dùng bánh xe phụ khi đi xe đạp.

Câu trả lời quen thuộc cho chuyện ai hợp cách nào là: người mới hợp dẫn, người ngồi lâu hợp quan sát. Nó gọn, và nó xếp hai cách thành hai nấc thang.

Nhưng nhìn những người ngồi quanh mình suốt mấy năm, thứ quyết định ai hợp cách nào lại nằm ngoài tấm đệm. Người ngoài đời quen lái mọi thứ, quen sửa cho đúng, cho gọn, thường thấy quan sát khó nhất, và cũng chính họ cần tập để yên nhiều nhất. Người ngoài đời hay trôi theo, ai nói gì cũng bị cuốn, thường thấy dẫn hơi thở cho mình một cái sống lưng. Cách hợp với bạn thường là cách đối lập với thói quen của bạn. Nhưng nên bắt đầu từ phía thói quen, rồi mới đi dần sang phía kia.

Bảng dưới đây là gợi ý để chọn chỗ bắt đầu, không phải chẩn đoán gì cả:

Vợ mình ngồi cùng mình hai năm nay, ở góc bên kia căn phòng, nơi có tiếng xe rác đi qua lúc gần sáu giờ. Cô ấy thuộc hàng thứ hai trong bảng. Nhìn hơi thở là cô ấy trôi sang danh sách đi chợ. Đếm thì cô ấy ở lại được. Còn mình thuộc hàng thứ nhất, và mất mấy năm mới chịu nhận.

Cách dễ chịu nhất chưa chắc là cách hợp nhất

Muốn tự biết mình ở hàng nào, thử ghi lại một tuần: mỗi buổi ngồi, cách nào bạn thấy dễ chịu hơn, và cách nào bạn thấy mình rõ hơn sau đó. Hai câu trả lời thường không trùng nhau.

Lỗi dễ mắc là chọn mãi cách dễ chịu nhất. Nó hấp dẫn vì dễ chịu thì ngồi được lâu, mà ngồi được lâu thì nghe như tiến bộ. Nhưng cách dễ chịu thường là cách mình đã quen làm ngoài đời, nên nó chỉ đào sâu thêm cái rãnh sẵn có. Giữ cách dễ chịu làm chỗ bắt đầu, và mỗi buổi dành vài phút cuối cho cách kia.

Ba phút cho cả hai cách

Làm bài này ở chỗ bạn đang ngồi, không cần chuẩn bị gì.

Biết mình làm đúng nằm ở phút thứ ba. Nếu hơi thở vẫn giữ nguyên nhịp đã dẫn, hãy để ý xem đó là hơi thở tự giữ hay là mình chưa chịu buông. Cả hai đều có thể xảy ra. Cái cần là biết đó là cái nào.

Lần đầu, phút thứ ba thường vẫn mang theo nhịp của phút thứ hai, như tay vẫn còn nắm khi đã bảo nó mở ra. Phần lớn người ta cũng thấy phút thứ nhất khó hơn họ tưởng. Sau khoảng một tuần, nếu ngày nào cũng làm, bạn sẽ bắt đầu biết ngay trong phút đầu hôm nay mình đang ở trạng thái nào và cần cách nào. Bài ba phút lúc đó thành một cách đọc mình, không còn là một bài tập.

Ngày bận thì rút còn ba hơi: một hơi nhìn, một hơi dẫn, một hơi nhìn lại. Làm được lúc chờ đèn đỏ, lúc chờ nước sôi, lúc vừa đặt điện thoại xuống sau một tin nhắn khó.

Người ta hay nghĩ so hai cách là để tìm ra cách nào tốt hơn cho mình. Nhưng thứ bài ba phút này thật sự tập lại nằm ở hai chỗ chuyển: lúc cầm lấy tay lái ở đầu phút thứ hai, và lúc buông nó ra ở đầu phút thứ ba. Cầm thì ai cũng cầm được. Buông mới là việc ít người tập, và là việc cần nhất vào những tối như tối mưa trên ban công.

Thứ dễ làm hỏng bài này là chấm điểm xem phút nào "thắng". Nó hấp dẫn vì đầu óc thích kết luận. Nhưng hôm nay phút dẫn dễ chịu hơn không có nghĩa là bạn hợp với dẫn, chỉ có nghĩa là hôm nay bạn cần một tay vịn. Ghi nhận rồi để đó. Ngày mai câu trả lời có thể khác.

Nếu ba phút này không cho ra điều gì rõ ràng

Lý do thường gặp thứ nhất: bạn không thấy ba phút khác gì nhau. Chuyện này rất hay xảy ra ở mấy lần đầu, nhất là khi hôm đó bạn đang ở trạng thái khá đều. Cứ làm thêm vài ngày, và thử vào một hôm không đều, sau một cuộc gọi khó hay một buổi chiều vội. Khác biệt thường lộ ra ở những hôm như thế.

Lý do thứ hai: phút quan sát nào cũng thành phút điều khiển, bạn không buông ra được chút nào. Khi đó thu nhỏ chỗ nhìn lại: chỉ để ý cảm giác mát ở đầu mũi lúc hít vào, không theo cả hơi thở. Chỗ nhìn càng nhỏ, tay càng khó với tới để sửa. Nếu phút quan sát của bạn bị suy nghĩ cuốn đi liên tục, bài khi tâm trí không chịu yên kể kỹ hơn về chuyện đó.

Và có những người không hợp với việc chú ý vào hơi thở, dù là nhìn hay dẫn. Chú ý vào là thấy ngực chật, bồn chồn hơn. Không có gì sai ở họ. Chọn một chỗ tựa khác, tiếng mưa, tiếng quạt, bàn chân trên sàn, rồi làm đúng bài ba phút trên với chỗ tựa ấy. Còn nếu trong lúc dẫn hơi thở bạn thấy chóng mặt hay tức ngực, dừng lại và thở bình thường. Nếu chuyện đó lặp lại, hãy đi khám để bác sĩ xem.

Sáng mai, nếu bạn ngồi xuống và thấy hơi thở xấu, cụt, lệch, không giống chút nào với một buổi ngồi đẹp, thử để nó xấu thêm một hơi nữa.

Ngay tại đây, ngay lúc này, hơi thở không cần ai chải tóc cho.

Bài viết có sự hỗ trợ từ AI trong quá trình tạo nội dung.