Vì sao ảnh cũ trong điện thoại làm mình thấy lạ

Lần cuối bạn cuộn xuống tận cùng thư viện ảnh trong điện thoại là khi nào?

Mình làm chuyện đó vào một đêm gần đây, 11 giờ 20, nằm nghiêng trên giường, quạt quay chậm, màn hình sáng hắt lên trần nhà. Cuộn mãi, cuộn mãi, tới năm 2019. Có một tấm chụp ở quán cà phê vỉa hè, trời mưa phùn, ly cà phê sữa đá đọng nước trên mặt bàn nhựa. Giữa đám bạn là một người mặc áo sơ mi caro, tóc dày hơn, cười toe. Người đó là mình. Vậy mà mình nhìn mãi, và thấy như nhìn một người quen đã lâu không gặp.

Cảm giác ấy không hẳn là buồn. Cũng không hẳn là vui. Nó nằm đâu đó ở giữa, và không có tên gọn.

Nếu bạn từng có lúc như vậy, bài này không định giải thích tại sao theo kiểu có đáp án. Nó là vài cách nhìn một tấm ảnh cũ cho chậm lại, kể bằng những gì mình thấy, và để bạn tự xem cái nào hợp.

Cảm giác lạ này không phải dấu hiệu bạn đang tiếc quá khứ, và cũng không phải bằng chứng gì về chuyện bạn đang già đi. Nó cũng không phải lý do để xoá hết ảnh, hay để giữ hết. Và nó không cần một câu an ủi kiểu "rồi cũng qua thôi". Nó chỉ cần được nhìn cho rõ một chút.

Vì sao nhìn mình trong ảnh cũ lại thấy lạ?

Hôm sau mình gửi tấm ảnh đó cho em gái qua Zalo. Con bé gọi lại ngay, giọng còn mệt vì vừa đi làm về.

"Anh hồi hai mươi chín tuổi nè."

"Trời, tóc anh dày dữ. Mà sao anh nhìn hiền vậy?"

"Hiền gì. Hồi đó anh đang lo muốn chết. Chỉ là không ai thấy."

"Vậy mà cười được."

Mình ngồi nghe tiếng con bé cười, một lúc sau mới nói được tiếp. Câu "vậy mà cười được" là câu mình không nghĩ tới trong suốt cả đêm hôm trước.

Cái giải thích dễ nhất cho cảm giác lạ là: mình đã khác rồi, nên nhìn ảnh cũ thấy lạ. Nghe đúng. Nhưng ai cũng nói được câu đó, và nó dừng ở chỗ chưa đi tới đâu.

Chỗ mình thấy khác là thế này. Người trong ảnh chưa biết chuyện gì sắp tới. Hôm đó anh ta đang lo một việc, ngồi giữa đám bạn, bị ai đó kể chuyện gì buồn cười nên cười. Ảnh chỉ giữ lại cái cười. Nó không giữ lại cái lo nằm phía sau. Còn mình hôm nay thì xem tấm ảnh bằng con mắt của người đã biết đoạn sau: biết cái lo đó rồi ra sao, biết ai trong tấm ảnh còn gặp, ai thì không. Nên cái lạ không nằm ở chỗ mình đã đổi. Nó nằm ở chỗ có một thứ đứng yên và một thứ đã đi tiếp, và hai thứ đó chạm nhau trong một cái màn hình bằng bàn tay.

Hiểu như vậy rồi, câu hỏi của mình đổi hẳn. Không còn là "sao mình khác thế" mà là "người trong ảnh biết gì, và mình biết gì mà anh ta chưa biết".

Lần đầu làm, mình thấy gượng, tay cứ muốn vuốt sang tấm tiếp theo. Mình nhìn tới giây thứ bốn mươi thì thấy cái ly cà phê đọng nước, và nhớ ra hôm đó trời mưa vì chiếc áo mưa của ai đó treo trên tay ghế. Chi tiết nhỏ xíu, nhưng nó kéo mình vào tấm ảnh nhiều hơn khuôn mặt mình. Sau khoảng một tuần mình thấy nhìn một tấm ảnh được lâu hơn. Có người không thấy vậy, và vẫn thấy ảnh cũ là ảnh cũ. Không sao.

Ngày bận thì rút còn một việc: một tấm ảnh, ba mươi giây, tìm một thứ không phải người. Xong thì úp máy.

Dễ trượt nhất là mở ra bốn mươi tấm một lúc, lướt thật nhanh, rồi tự chấm điểm: hồi đó mình trông tốt hơn, hồi đó mình ngốc hơn, hồi đó có cả người này người kia. Nó hấp dẫn vì lướt thì không phải ngồi yên với điều gì. Nhưng lướt như vậy thì tấm nào cũng thành một lời nhận xét về mình hôm nay, thay vì một khoảnh khắc của hôm đó. Một tấm, một phút, là đủ.

Ảnh cũ nói gì về những thứ mình tưởng sẽ ở nguyên?

Tấm ảnh thứ hai mình mở, vài ngày sau, là gian bếp nhà ngoại. Cái nồi cơm điện nắp móp một góc, cái quạt máy màu xanh, mẹ đứng quay lưng đang múc canh. Ở góc ảnh, một đứa bé mới biết đứng vịn vào chân ghế. Đứa bé đó giờ học lớp năm, và đang gọi mình bằng chú với một cái giọng khàn khàn đang vỡ.

Mình ngồi nhìn cái nồi cơm hơi lâu. Cái nồi giờ không còn nữa. Mà mình không nhớ lần cuối mình thấy nó là khi nào.

Câu nói dễ nhất về chuyện này là: thời gian trôi nhanh. Câu đó đúng, và ai cũng nói được. Còn bên dưới nó thì khác một chút. Cái đau, hay đúng hơn là cái lạ, không nằm ở những thứ mất đi mà mình biết là mất. Nó nằm ở những thứ đã đổi mà mình không nhận ra là đang đổi, vì ngày nào mình cũng nhìn thấy chúng: cái nồi cơm, giọng của đứa nhỏ, chỗ mẹ hay đứng. Mỗi ngày chúng chỉ khác một chút, ít đến mức mắt không bắt được. Phải có một tấm ảnh đứng yên làm mốc, mình mới thấy khoảng cách.

Trong đạo Phật, vô thường nghĩa là mọi thứ đều đổi. Nghe thì xa xôi. Nhưng một tấm ảnh bếp nhà ngoại và một đứa bé giờ đã lớp năm thì không xa xôi chút nào, nó nằm ngay trong lòng bàn tay.

Mình không cần chữ ấy để thấy điều đó, và cũng không cần nó để an ủi. Điều mình rút ra dung dị hơn nhiều: những thứ đang ở quanh mình hôm nay cũng đang đổi như thế, từng chút, chẳng ai báo. Chuyện này không nhằm làm ai lo, và cũng không để hối thúc ai sống gấp. Chỉ là, thỉnh thoảng nhìn kỹ một thứ quen thuộc hơn thường lệ cũng không tốn gì.

Nếu muốn thử, có ba việc nhỏ:

1. Tối nay, nhìn kỹ một thứ quen: cái ly bạn hay dùng, tay vịn cầu thang, chỗ ngồi cố định ở bàn ăn.
2. Hỏi một người trong nhà một câu hỏi thật, thay vì câu chào quen: "Hôm nay con thấy thế nào?"
3. Chụp một tấm ảnh bình thường, không phải ngày lễ, rồi để đó đến hôm nào đó mở ra.

Việc thứ ba có họ hàng với Vô thường không lấy đi, nó chỉ nhắc ta đang giữ quá chặt, cùng một ý, đặt vào một góc khác.

Nếu mở ảnh cũ ra mà thấy nặng

Chuyện này xảy ra, nên nói thẳng.

Lý do thường gặp thứ nhất: trong thư viện có ảnh của người đã mất, hoặc người đã xa. Chưa muốn mở thì chưa mở. Không có hạn nào cho việc đó, không cần lý do, và không ai bắt bạn nhìn khi chưa sẵn sàng. Một tấm ảnh nằm yên trong máy không đòi bạn gì cả.

Lý do thứ hai: mở ra rồi không dừng được, lướt từ ảnh nọ sang ảnh kia tới khuya, và sáng hôm sau thấy mình mệt hơn trước. Thử đặt một giờ dừng, mười phút thôi, rồi úp máy xuống và đi làm việc khác bằng tay: rửa cốc, tưới cây, gấp vài cái áo.

Và nếu thử cả hai cách vẫn thấy không hợp, cũng được. Có người thấy ảnh cũ chỉ là ảnh cũ, không gợi gì, và không có lý do gì để cố cảm điều gì.

Có một ranh giới nên nói rõ. Nếu nỗi buồn hay cảm giác trống rỗng sau khi xem ảnh kéo dài nhiều tuần, hoặc bạn thấy mình cứ mở ảnh cũ ra lặp đi lặp lại mà không dừng được và việc đó làm bạn khổ, thì đó là lúc nói với một người có chuyên môn như bác sĩ hay nhà tâm lý. Bài này không thay được điều đó, và mình không gọi tên điều gì cả. Nếu bạn nghĩ tới việc làm đau chính mình, dù chỉ là một ý nghĩ chạy qua, hãy nói với một người bạn tin ngay hôm nay và xem trang Hỗ trợ khẩn cấp.

Gặp một người có chuyên môn không có nghĩa là bạn yếu. Nó giống như nhờ ai đó xem giúp một tấm ảnh mà một mình bạn nhìn chưa rõ.

Đêm hôm đó, sau khi nói chuyện với em gái xong, mình tắt màn hình. Căn phòng tối lại. Tiếng quạt vẫn quay.

Tấm ảnh nằm yên trong máy, ở năm 2019.

Bài viết có sự hỗ trợ từ AI trong quá trình tạo nội dung.