Bốn hiểu lầm về "mục đích sống"

Không ai phát cho bạn một mục đích sống vào sinh nhật mười tám tuổi. Mình phải đợi tới ba mươi sáu mới chịu tin điều đó.

Một trưa thứ Năm, phòng thư viện vắng, quạt trần quay chậm, mùi giấy cũ bay lên từ dãy kệ cuối phòng. Một cô bé lớp mười đứng ở quầy mượn trả, tay ôm quyển truyện, hỏi mình một câu chẳng liên quan gì tới quyển truyện.

— Cô ơi, cô làm thủ thư là vì thích hả cô?

— Cũng... có một phần.

— Còn phần kia là gì?

Mình đóng dấu vào thẻ, cười, nói chắc phần kia để cô nghĩ thêm. Cô bé đi rồi mình đứng đó với cái dấu trong tay, và câu hỏi mình đã né suốt nhiều năm: mình làm việc này để làm gì, và mình sống để làm gì nữa?

Nếu bạn cũng từng đứng giữa một buổi trưa rất bình thường mà thấy câu hỏi ấy hiện ra, bài này viết cho bạn. Dưới đây là bốn hiểu lầm hay gặp về "mục đích sống", mỗi cái kèm một việc nhỏ để thử. Mình từng tin ít nhất ba trong bốn cái.

Bài này không phải để bảo rằng chỉ cần làm bốn việc này là sẽ tìm ra mục đích sống. Mình không hứa điều đó, và không ai hứa được. Nó cũng không bảo bạn phải có một mục đích, hay không cần có. Nó chỉ gỡ bốn câu hay làm người ta thấy mình thiếu một thứ mà thật ra chẳng ai quy định là phải có.

Hai hiểu lầm về độ lớn và độ rõ

"Phải có một mục đích lớn thì mới đáng sống"

Tối hôm đó mình ngồi ở bàn ăn, đũa cầm trên tay, mắt nhìn tô canh chua đã nguội một nửa.

— Người ta thì cứu người, dựng sự nghiệp, làm gì đó để đời. Còn mình, ngày nào cũng xếp sách.

— Xếp sách thì sao?

— Thì... nhỏ quá.

— Nhỏ so với cái gì?

Câu cuối mình không trả lời được.

Hiểu lầm này mạnh vì nó trông khiêm tốn. Nó không nói "mình bị chê", nó chỉ nói "mình chưa đủ". Nhưng nhìn kỹ thì chữ "lớn" đang được đo bằng mắt của người đứng ngoài. Một việc lớn hay nhỏ là do người nhìn từ xa quyết định. Người đứng trong việc đó, một cô bé trả sách đúng hạn, một cậu học trò tìm được cuốn mình cần, thì nó chỉ là một ngày làm xong. Mình đã đo đời mình bằng cái thước của người khác, rồi trách mình ngắn.

Thử ngay: Tối nay viết ra ba việc bạn đã làm hôm nay mà không ai khen. Với mỗi việc, hỏi: có ai, dù một người, nhẹ đi chút nào nhờ nó không? Nếu không có thì cũng không sao. Chỉ cần ghi lại.

"Không biết mình muốn gì là thất bại"

Chủ nhật, mình ngồi ở quán cà phê gần nhà, ly cà phê sữa đá đã tan hết đá. Điện thoại mở bảng ghi chú, tiêu đề: "Mình muốn gì?". Bên dưới trống. Mười phút trôi qua. Mình úp màn hình xuống bàn, thấy như vừa nộp tờ giấy trắng trong phòng thi.

Ba mươi sáu tuổi mà chưa biết mình muốn gì. Ai quy định ba mươi sáu là phải biết?

Hiểu lầm này nghe như một bài kiểm tra có đáp án, và ai không điền được là trượt. Nhưng "muốn gì" không phải thứ nằm sẵn trong đầu chờ ai hỏi là lấy ra. Với mình, nó hiện ra sau khi làm, chưa bao giờ trước. Mình không biết mình thích dạy một cô bé đọc cho tới khi mình ngồi cạnh cô bé đó, nghe giọng đọc ngập ngừng, và thấy cả buổi chiều trôi mà mình không nhìn đồng hồ. Cái câu hỏi "mình muốn gì" bắt mình trả lời trước khi có gì để trả lời.

Thử ngay: Thay vì hỏi "mình muốn gì", hỏi "hôm nay có lúc nào mình quên nhìn đồng hồ không?" hoặc "hôm nay có lúc nào mình thấy nhẹ?". Ghi lại một lúc thôi, chưa cần gọi tên.

Hai hiểu lầm về chuyện tìm một lần và việc nhỏ

"Ý nghĩa là thứ phải tìm ra một lần, rồi giữ mãi"

Có một năm mình tin mình đã tìm được. Mình lập một góc đọc sách buổi trưa cho học sinh, ghế đẩu, thảm nhỏ, hộp bánh quy ai đó mang tới. Nửa năm đầu mình thấy có nghĩa tới mức đi làm sớm hơn một tiếng. Rồi một sáng, bước vào góc đọc sách, mình đứng giữa thảm và thấy trống.

— Mình tìm thấy rồi mà. Sao nó đi đâu mất?

— Hay nó chưa từng ở yên?

Mình không thích câu trả lời thứ hai, nhưng nó đúng với mình hơn.

Tin rằng ý nghĩa là thứ tìm một lần, mỗi lần nó phai đi mình tưởng mình hỏng. Mình giống như người nghĩ rằng ăn một bữa thật ngon là no cả đời. Ý nghĩa gần với bữa cơm hơn là với tấm huy chương: có lúc đầy, có lúc vơi, và vơi không có nghĩa là lần trước là giả. Nó phai rồi quay lại là nhịp bình thường của nó, ít nhất với mình.

Thử ngay: Viết một dòng: "Hôm nay mình thấy có nghĩa ở…" và tiếp bằng chữ gì cũng được. Hôm nào không có thì viết "hôm nay không". Cả hai đều là một dòng thật.

"Việc nhỏ thì không đủ"

Thứ Sáu, mưa hắt vào cửa sổ, mùi sách ẩm lên từ dãy kệ cuối. Sát giờ đóng cửa, một cậu học trò lớp mười hai bước vào, tóc còn ướt, tìm một cuốn để đọc cho kịp bài. Mình đi lòng vòng qua ba dãy kệ mới thấy, đưa cho cậu. Cậu nói "cảm ơn cô" thật nhanh rồi chạy ra cửa. Chỉ vậy.

— Cái đó có đáng gọi là một mục đích không?

— Mình có nói nó là mục đích đâu.

— Vậy nó là gì?

Mình đứng đó, ngón trỏ vẫn còn chỉ lên kệ.

Câu "việc nhỏ thì không đủ" đặt việc nhỏ lên bàn cân với một thứ chưa có tên, và dĩ nhiên thứ chưa có tên thì luôn nặng hơn. Chỗ sâu hơn là: mình chê việc nhỏ vì sợ nếu nhận nó đủ, mình sẽ ngừng tìm, và ngừng tìm nghĩa là chấp nhận. Mà chấp nhận thì nghe như đầu hàng. Việc nhỏ không phải mảnh vụn của cái lớn chưa tới. Có khi nó chính là thứ mình đang tìm, chỉ là nó không mang bảng tên.

Lần đầu mình thấy nó giống một bài tập về nhà, và dòng thứ hai trống tới tận cuối tuần. Rồi có một tối mình viết được: "Cậu học trò lớp mười hai bớt luống cuống một chút." Mình đọc lại, không chắc nó đúng, nhưng không gạch. Cách biết làm đúng không phải là thấy nó có ý nghĩa lớn. Là tối nào mình cũng nhớ ra được một việc, dù nhỏ.

Ngày quá mệt thì chỉ còn dòng đầu. Chỗ dễ vấp là biến tờ giấy thành một bảng thành tích: đếm xem tuần này mình làm được mấy việc, so với tuần trước. Nó hấp dẫn vì đo được. Nhưng nó đưa mình quay lại đúng chỗ ban đầu, nơi việc phải đủ lớn mới tính. Cứ viết rồi gấp lại, đừng cộng.

Nếu thử rồi mà vẫn thấy trống

Có hai lý do thường gặp. Thứ nhất: trống là thật, và bốn việc ở trên không lấp được nó. Không sao. "Không biết mình sống để làm gì" là một chuyện bình thường để ngồi cùng, không phải một bài toán phải giải xong trước giờ tan sở. Có những lúc chỉ cần ngồi cạnh nó là đủ.

Thứ hai: viết không hợp với mọi người. Nếu bạn thấy cầm bút là nặng thêm, đổi cách. Nói với một người bạn tin, đi bộ một đoạn không điện thoại, hoặc ngồi nhìn mưa rơi ngoài hiên. Cái cần giữ là một lúc để câu hỏi được ở đó mà không bị ép trả lời.

Còn một chuyện khác. Nếu cảm giác trống rỗng hay vô nghĩa kéo dài nhiều tuần, nặng tới mức ăn ngủ đảo lộn, không muốn làm những việc từng thích hay không muốn gặp ai, thì hãy nói với một người có chuyên môn. Không phải vì bạn hỏng, mà vì có những thứ nặng hơn khi mang một mình. Và nếu bạn nghĩ tới việc làm đau chính mình, dù chỉ là một ý nghĩ chạy qua, thì ý đó không chờ: nói với một người bạn tin ngay hôm nay. Trang Hỗ trợ khẩn cấp nói rõ những gì luôn đúng trong lúc như vậy.

Chiều thứ Sáu đó mưa tạnh, mình khoá cửa thư viện. Dưới mái hiên, nước nhỏ giọt từ máng xối xuống bậc thềm, từng giọt một. Câu hỏi của cô bé lớp mười vẫn ở đó. Mình để nó ở đó.

Chưa cần trả lời hôm nay.

Bài viết có sự hỗ trợ từ AI trong quá trình tạo nội dung.