Bảy câu hỏi viết về điều mình mê hồi mười tuổi, trước khi biết gì là nghề

Mấy tờ giấy cắt làm tiền nằm vương trên bàn ăn.

Con gái mình chín tuổi, đang bày một cửa hàng bằng ba cái hộp bánh và một cuộn băng keo. Tiền của nó là những mảnh giấy vở cắt vuông vức, ghi số bằng bút bi xanh. Nó đứng sau hộp bánh, gọi mình bằng giọng rất trịnh trọng: "Khách hàng, ông muốn mua gì?" Và mình, với tờ hoá đơn điện đang cầm trên tay, tự nhiên thấy mình chẳng nhớ lần cuối cùng mình say mê một thứ gì, vì nó vui chứ không vì nó có ích, là bao giờ.

Rồi một cảnh khác trồi lên, rõ đến lạ. Mình mười tuổi, ngồi bệt dưới sàn nhà lúc hai giờ chiều, cái quạt máy kêu cọt kẹt, tay cầm cái đồng hồ báo thức hỏng và một cây tua vít nhỏ mượn trộm của ba. Mình tháo từng con ốc, xếp thành hàng trên tờ báo, và không nghĩ gì cả. Không nghĩ "sau này làm thợ", không nghĩ "mình giỏi hay dở". Chỉ có mùi dầu máy, tiếng lách cách, và cảm giác thời gian đứng yên.

Nếu bạn có một khoảnh khắc như thế nằm đâu đó, bài này mời bạn ngồi xuống cạnh nó bằng bảy câu hỏi.

Không phải là đi tìm nghề đúng

Có một hiểu lầm đến rất tự nhiên: rằng nhìn lại điều mình mê hồi bé là để tìm ra đam mê thật, rồi quay lại làm nó, rồi nghỉ việc. Không phải vậy. Nhiều thứ mình mê hồi mười tuổi không biến thành nghề được, và cũng không cần biến thành nghề. Cũng không phải để bạn tiếc rằng mình đã lạc đường.

Bài này chỉ làm một việc: viết ra. Nhìn lại những thứ bàn tay mình từng thích làm khi không ai đòi hỏi, rồi xem có sợi chỉ nào còn kéo tới hôm nay. Không có đáp án nào cần rút ra.

Vì sao điều mình mê hồi bé lại đáng viết ra, khi nó chẳng liên quan gì tới việc kiếm sống?

Tối thứ Tư, con đã ngủ, mình ngồi ở bàn ăn với ly trà đá tan dần và một tờ giấy trắng. Mình viết một dòng: "Hồi mười tuổi mình mê…" và dừng lại, bút lơ lửng. Cái quạt trần quay chậm, ngoài đường có tiếng xe máy rồ ga qua hẻm.

Hai phút sau mình mới viết được chữ đầu tiên: đồng hồ.

Cái nghĩ đến trước luôn là: trẻ con thì mê đủ thứ, có gì để mà nhìn lại. Nhưng phía dưới câu đó có một điều thú vị. Lúc mười tuổi, chưa ai hỏi mình lớn lên làm gì một cách nghiêm túc, chưa có sổ lương, chưa có ai chấm điểm. Điều mình mê khi đó là một trong số ít thứ chưa bị lọc qua câu hỏi "cái này để làm gì". Nó ít bị hợp lý hoá nhất. Mình tháo đồng hồ không phải để sửa, không phải để bán, không phải để giỏi. Mình tháo vì tay mình muốn biết bên trong có gì.

Và khi nhìn kỹ hơn, thứ còn lại thường không phải đối tượng, mà là cách. Không phải đồng hồ, mà là tháo ra, xếp thành hàng, nhìn từng mảnh. Không phải cửa hàng giấy của con gái, mà là bày biện, gọi tên, đặt giá. Cách ấy dễ đi theo một người nhiều năm, lúc nhận hình này, lúc nhận hình khác, mà người đó không để ý.

Cách biết mình đang làm đúng là bạn viết những thứ nhỏ và cụ thể, như tiếng quạt, mùi dầu, một nhãn bánh. Nếu cứ viết "mình mê sáng tạo", "mình thích tìm hiểu", thử kéo xuống thêm một bước: sáng tạo cái gì, bằng tay nào, ngồi ở đâu.

Lần đầu làm, nhiều người ngồi nhìn tờ giấy lâu hơn họ tưởng, và thấy hơi ngượng khi viết ra những thứ nghe trẻ con. Có người nhớ ra một thứ đã quên hẳn mười mấy năm và thấy bất ngờ. Có người không nhớ ra gì mấy, và cũng không sao. Sau một tuần, một số người để ý mình hay chú ý tới những thứ kiểu đó ở xung quanh: một đứa trẻ đang tháo cái gì, một người đang xếp đồ rất cẩn thận. Số khác chẳng thấy thay đổi gì.

Ngày bận không có thời gian thì chỉ viết đúng hai dòng: một thứ mình mê hồi mười tuổi, và một động từ đi kèm với nó. Tháo. Vẽ. Chạy. Xếp.

Chỗ dễ lệch ở bước chuẩn bị là biến nó thành buổi họp với chính mình. Bạn chuẩn bị bảng, chia cột, đặt mục tiêu "tìm ra ba điều". Nó hấp dẫn vì người hay làm việc thì quen tổ chức mọi thứ. Nhưng bài viết này không có kết quả để nghiệm thu. Càng sắp xếp kỹ thì càng dễ viết như đang viết báo cáo. Cứ để tờ giấy trống, cây bút ở đó, và viết như đang kể cho một người bạn rất thân.

Bảy câu hỏi, đi từ nhẹ tới sâu

Chúng nên được viết trong ba lần ngồi khác nhau, hoặc ít nhất có giải lao giữa chừng. Mỗi câu kèm một gợi ý nhỏ cho lúc bí. Không cần trả lời hết, không cần trả lời theo thứ tự. Câu nào làm bạn muốn nhảy qua, cứ nhảy.

Chuyện của đôi tay

1. Hồi mười tuổi, có việc gì mà ai gọi ba lần bạn mới nghe thấy?

Gợi ý: Không cần là việc đáng nể. Chơi bi, xếp hình, cắt giấy, nặn đất sét đều được. Nhớ cả tiếng người gọi, nếu còn nhớ.

2. Lúc đó tay bạn đang làm gì? Cụ thể từng động tác.

Gợi ý: Cầm, tháo, vẽ, gõ, xếp, đào, gọt. Viết thật chậm, như đang quay một đoạn phim ngắn. Có cả âm thanh nếu nhớ được.

3. Chỗ nào trong nhà hoặc ngoài sân là chỗ bạn hay chơi nhất?

Gợi ý: Một góc dưới gầm bàn, bậc cầu thang, bãi đất trống đầu hẻm. Thử nhớ mùi và ánh sáng ở đó.

Chuyện của người và chỗ

4. Bạn hay chơi một mình, chơi với bạn, hay kể cho người lớn xem?

Gợi ý: Không có đáp án đúng. Chỉ để ý người làm cùng, hoặc người nhìn mình làm, nếu có. Đôi khi chính sự vắng mặt của ai đó cũng đáng ghi.

5. Có điều gì bạn thích mà người lớn quanh bạn không hiểu, hoặc bảo là phí thời gian?

Gợi ý: Câu này có thể chạm vào một ký ức hơi nặng. Nếu thấy vậy, ghi một dòng rồi chuyển sang câu tiếp. Không phải câu nào cũng cần đi hết.

Chuyện của bây giờ

6. Trong tuần vừa rồi, có lúc nào bàn tay bạn làm một động tác na ná như vậy không?

Gợi ý: Có thể không còn giống đồng hồ hay giấy cắt, nhưng gần gần: tháo một cái ổ cắm, xếp lại kệ bếp, gọt trái cây cho cả nhà. Lục lại tuần qua, tìm những chỗ nhỏ.

7. Nếu có thêm nửa tiếng mỗi tuần cho một việc kiểu đó, nó sẽ là gì?

Gợi ý: Chỉ nửa tiếng, không phải đổi nghề. Chọn việc nhỏ đến mức tuần sau làm được thật.

Cách biết mình làm đúng là bạn viết ra ít nhất một chi tiết mà nếu không viết thì sẽ quên mất: mùi dầu máy, cái hộp bánh, tiếng cọt kẹt. Thường chính chi tiết ấy đưa bạn tới câu tiếp theo.

Lần đầu làm hết bảy câu, một số người thấy nhẹ ra như vừa lau một chỗ bụi trong nhà. Một số thấy hơi buồn, không rõ vì sao. Một số thấy chẳng có gì to tát, chỉ là mấy trang giấy. Sau một tuần, có người thử nửa tiếng ở câu bảy và thấy lạ lẫm vì đã lâu không làm một việc chẳng để làm gì. Có người quên mất tờ giấy và không sao. Đều là cách hoàn thành bình thường.

Bản rút gọn cho tuần kín lịch: chỉ trả lời câu hai và câu sáu. Một động tác cũ, một động tác mới. Mỗi câu vài dòng.

Có hai cái bẫy ở bảy câu này, và mình sa vào cả hai. Cái thứ nhất là trả lời bằng nghề: viết "hồi nhỏ mình mê máy móc, vậy chắc mình hợp làm kỹ thuật". Nó hấp dẫn vì nó cho cảm giác phát hiện ra mình. Nhưng nó biến ký ức thành bằng chứng cho một kết luận có sẵn, trong khi bài này chỉ mời bạn nhìn. Thay vào đó, ghi nguyên động tác và để đó.

Cái thứ hai là phán xét: "trẻ con quá", "chuyện này có gì đâu". Nó hấp dẫn vì người lớn quen đánh giá mọi thứ theo ích lợi. Nhưng chính vì nó chẳng có ích lợi gì mà nó đáng ghi. Nếu giọng phán xét cứ chen vào, thử đọc lại câu trả lời của mình như đọc về một đứa trẻ khác. Mình tin bạn sẽ không nói "trẻ con quá" với đứa trẻ ấy.

Nếu thử rồi mà không được

Có hai lý do hay gặp.

Lý do thứ nhất: bạn không nhớ ra gì, hoặc thời mười tuổi của bạn không có nhiều chỗ cho việc chơi. Có thể nhà bận, có thể chuyện khác nặng hơn. Khi đó đừng ép. Đổi sang câu hỏi gần hơn: trong ba năm gần đây, việc gì làm bạn say mê, dù chỉ một lần? Nếu việc nhớ lại tuổi thơ kéo theo cảm giác nặng, buồn kéo dài nhiều ngày, hoặc ký ức nào đó cứ quay lại làm bạn khó chịu, thì nên kể với một người có chuyên môn như bác sĩ hay nhà tâm lý. Nếu có ý nghĩ làm đau chính mình, hãy vào Hỗ trợ khẩn cấp ngay.

Lý do thứ hai: điều bạn mê hồi bé bây giờ không làm được nữa, hoặc nhìn lại chỉ thấy tiếc. Có người viết xong thấy buồn vì khoảng cách quá xa. Thử chuyển câu bảy thành nửa tiếng nhỏ hơn nữa: nhìn một người đang làm việc đó, hoặc sờ lại một món đồ cũ. Gần cũng được.

Và nếu cả bài này không hợp, cũng không sao. Có người nhìn lại bằng cách khác, như nghe hai giọng nói chuyện: một giọng muốn ý nghĩa lớn và một giọng đang có một bữa cơm. Hay cách nói chuyện với chính mình như với một người bạn thân, nếu bạn thấy giọng phán xét của mình quá ồn.

Tuần sau, mình ngồi xuống bàn ăn với cái đồng hồ treo tường hết pin, một cây tua vít nhỏ, và nửa tiếng không ai gọi.

Con gái đi ngang, nhìn một lúc, rồi kéo ghế ngồi cạnh. "Ba tháo cái này để làm gì vậy?"

Mình nghĩ một chút.

"Để xem bên trong có gì."

Nó gật đầu như thể đó là câu trả lời hoàn toàn hợp lý. Rồi nó cầm cái ốc nhỏ nhất lên, xếp vào hàng.

Bài viết có sự hỗ trợ từ AI trong quá trình tạo nội dung.