Năm cách ở bên một người đang có tang khi mình không về được

Bạn đã gõ rồi xoá bao nhiêu lần câu "mình chia buồn với bạn" trong khung chat?

Mình đếm được bốn lần. Tối hôm Hạnh nhắn một dòng, "Mẹ tui mất sáng nay", điện thoại sáng trong phòng khách sạn ở Đà Nẵng, máy lạnh kêu rì rì, cái vali vẫn mở toang chưa xếp. Chuyến bay sớm nhất để về Sài Gòn rồi đi tiếp xuống Cà Mau là chiều hôm sau, và đám tang thì diễn ra từ sáng. Mình không về kịp.

Cảm giác lúc đó không hẳn là buồn. Nó là bất lực xen lẫn một chút xấu hổ, vì câu nào mình nghĩ ra cũng nghe như một tấm thiệp in sẵn.

Bài này gom lại năm việc mình học được, vài việc sau khi làm hỏng, dành cho người đang đứng ở xa một người bạn, một đồng nghiệp, một người nhà vừa mất người thân. Không phải bộ quy tắc. Bạn hiểu bạn của bạn hơn mình, nên cứ lấy việc nào hợp, bỏ việc nào không.

Ở bên một người đang có tang không phải là nói cho đúng câu. Cũng không phải chỉ tính khi mình có mặt ở đó. Người ở xa vẫn ở bên được, và người ta thường nhớ rất lâu ai đã gọi, ai đã nhắn đúng ngày, hơn là nhớ câu đó hay hay không. Càng không phải một cuộc thi xem ai chia buồn nhiều hơn.

Tuần đầu, khi tin vừa tới

Gọi một cuộc ngắn, hỏi một câu rồi im

6 giờ 15 sáng hôm sau, mình ngồi mép giường, ly cà phê hoà tan pha dở chưa kịp khuấy, ngón cái đặt trên nút gọi. Chuông reo sáu hồi Hạnh mới bắt máy. Đằng sau có tiếng ly chén chạm nhau, tiếng người nói chồng lên nhau, một cái ghế nhựa bị kéo lê trên nền gạch.

"Alo." Giọng khàn.

"Mình đây. Mình không nói nhiều đâu. Bạn ăn gì chưa?"

"Chưa... Ai cũng hỏi, mà tui không nhớ mình ăn hay chưa."

"Vậy mình ngồi đây với bạn một chút."

Trước cuộc gọi, mình tưởng gọi thì phải mang theo thứ gì đó để an ủi. Nhưng cả ngày hôm đó Hạnh đã nghe một chuỗi lời, từ họ hàng, hàng xóm, người đến thắp nhang. Thứ bạn ấy thiếu không phải thêm một câu hay, mà là một người không đòi mình phải đáp lại. Câu "bạn ăn gì chưa" chạy được vì nó nhỏ tới mức trả lời được, và vì nó coi bạn là một người đang cần ăn, không chỉ là một nỗi đau cần được an ủi.

Lần đầu, nhiều người thấy im lặng qua điện thoại dài kỳ cục và muốn nói thêm cho đỡ ngượng. Cứ để nó dài. Có người bạn sẽ khóc, có người trả lời cụt lủn, có người kể liền nửa tiếng. Biết mình làm đúng bằng cách nào? Cuộc gọi kết thúc mà bạn không đưa ra một lời khuyên nào. Sau một tuần, nhiều người thấy người kia bắt máy dễ hơn, cũng có người vẫn không bắt, và đó không phải bằng chứng bạn gọi sai. Ngày bận quá thì rút xuống ba mươi giây: "Mình đây, bạn ăn chưa?" rồi chào.

Người ta hay lấp im lặng bằng lời khuyên, hoặc bằng chuyện của mình. "Hồi ông nội mình mất thì..." nghe như đồng cảm, nhưng nó kéo cuộc gọi về phía mình. Nó hấp dẫn vì im lặng trên điện thoại nghe như đường dây bị đứt. Thay vào đó, đếm tới mười. Nếu tới mười vẫn im, nói đúng một câu: "Mình vẫn ở đây."

Nhờ người ở gần mang một bữa ăn, đừng hỏi "cần gì cứ nói"

Chiều ngày thứ hai, mình ngồi ở phòng chờ sân bay, ly trà đào đá đã tan hết. Mình nhắn cho Hạnh câu mà ngón tay gõ nhanh nhất: "Cần gì cứ nói mình nhé." Bạn trả lời gần như ngay: "Ừ cảm ơn, tui ổn."

Hai chữ "tui ổn" là chữ của một người không còn sức nghĩ ra mình đang cần gì. Mình ngồi nhìn nó một lúc, rồi lục danh bạ tìm số cô Tư bán tạp hoá đầu ngõ nhà Hạnh, số mình có từ lần ghé chơi hồi trước.

"Dạ cô, con là bạn con Hạnh. Con ở xa không về được..."

"Biết rồi con. Con nói đi."

"Con nhờ cô gửi qua nhà nó một nồi cháo, con chuyển khoản cho cô."

Câu "cần gì cứ nói" nghe tử tế, nhưng nó đặt thêm hai việc lên một người đã kiệt: phải nghĩ ra mình cần gì, rồi phải mở miệng xin. Người đang có tang thường không biết mình cần gì cho tới khi nó xuất hiện trước mặt, nồi cháo còn nóng đặt trên bàn. Chăm sóc tốt nhất là chăm sóc mà người nhận không phải làm gì thêm, kể cả nói lời cảm ơn.

Nếu bạn muốn thử, ba bước:

1. Chọn một thứ cụ thể và dễ ăn, loại bữa người ta ăn được kể cả khi không muốn ăn.
2. Nhờ một người ở gần, hàng xóm, họ hàng hay bạn chung, mang tới tận nhà. Bạn trả tiền.
3. Nhắn đúng một dòng: "Có ít cháo gửi bạn, đừng trả lời mình."

Lần đầu bạn có thể ngại, sợ làm phiền người nhờ. Phần lớn người ta vui lòng giúp. Có người bạn nhận ra ngay và nhắn lại vài chữ, có người quên mất, và bạn đừng ngồi chờ tin nhắn đó. Một tuần sau, có người nhắc lại nồi cháo ấy như một chuyện nhỏ còn nhớ, cũng có người chẳng nhắc gì. Cả hai đều không nói gì về việc bạn làm đúng hay sai. Ở xa mà không nhờ được ai, thì thay câu "cần gì cứ nói" bằng một dòng như "mai sau bữa trưa mình gọi bạn nhé", có hẹn giờ cụ thể.

Có một chỗ rất dễ trượt: gửi đúng thứ mình nghĩ bạn nên ăn. Đồ bồi bổ, vitamin, nước sâm. Nó hấp dẫn vì nghe như đang lo cho sức khoẻ người ta. Nhưng nó biến bữa ăn thành một lời khuyên, mà người đang có tang chưa cần ai dạy mình cách chăm sóc bản thân. Cứ là món ăn bình thường mà nhà nào cũng ăn được.

Sau đám tang, khi người ta đã về hết

Hỏi thăm vào tuần thứ ba

Thứ Tư, 9 giờ tối, đúng ba tuần. Mình ngồi ở bàn làm việc trong nhà, bật cái đèn bàn có chụp giấy ố vàng, nhìn dòng nhắc mình đã tự đặt từ ngày nhận tin: "Gọi Hạnh." Mình bấm.

"Nay hơn ba tuần rồi hả?" Hạnh nói trước khi mình kịp chào. "Mấy tuần đầu ai cũng hỏi. Giờ im như tờ. Tui tưởng mọi người quên rồi."

"Ba tuần một ngày. Mình không quên."

Mình từng nghĩ tuần đầu là lúc người có tang cần nhất. Thật ra tuần đầu có quá nhiều việc: lo hậu sự, tiếp khách, giấy tờ, cơm nước. Việc lấp kín ngày, nên nỗi đau bị che bớt dưới đó. Tuần thứ ba, việc hết, khách về, nhà vắng, và sự vắng mặt của người đã mất mới có chỗ ngồi xuống. Cũng đúng lúc đó điện thoại thôi sáng. Sự im lặng của những người từng hỏi thăm là một cái mất nhỏ nữa, nhỏ hơn nhiều, nhưng rơi vào đúng lúc có chỗ cho nó.

Ba việc làm được ngay:

1. Hôm nhận tin, đặt ba lần nhắc trong điện thoại: sau một tuần, sau ba tuần, sau hai tháng.
2. Khi nhắc kêu, nhắn hoặc gọi, mở đầu bằng: "Hôm nay mình nhớ bạn. Không cần trả lời."
3. Hỏi một chuyện nhỏ về hôm nay của họ, như "hôm nay có bữa nào ăn thấy ngon không".

Lần đầu bạn có thể thấy hơi lạ vì cuộc hỏi thăm không gắn với dịp nào. Nhiều người thấy người kia nói nhiều hơn lúc tang lễ, cũng có người vẫn trả lời ngắn như cũ, không sao. Sau một tuần, điều bạn có thể nhận ra là bạn không còn sợ nhắn đúng lúc người ta ít được nhắn nhất. Hôm quá bận, một dòng "Hôm nay mình nhớ bạn" là đủ.

Câu "đỡ chưa" là câu dễ buột ra nhất. Ai cũng hỏi, nghe tự nhiên, nên nó hấp dẫn. Nhưng nó bắt người ta tự chấm điểm nỗi buồn của chính mình và trả lời cho dễ nghe: "Đỡ rồi." Thay bằng một câu nhỏ và cụ thể, không cần điểm số: hôm nay ăn gì, ngủ được mấy tiếng, trời bên đó nóng không.

Kể lại một chuyện nhỏ về người đã mất

Trong cuộc gọi tuần thứ ba, mình nói thêm điều mình đã giữ từ lâu: "Mình nhớ có lần ghé nhà bạn, dì cứ nhét ổi vô túi mình, mình nói ăn không hết, dì nói 'về chia cho người ta'."

Đầu dây im lặng. Rồi Hạnh bật ra một tiếng cười ngắn, và ngay sau đó là tiếng khóc.

"Hồi nào dì cũng vậy hết," bạn nói qua tiếng nấc.

"Ừ. Mình nhớ cái túi nặng muốn đứt quai."

Mình từng sợ nhắc tên người đã mất sẽ làm người ta đau thêm. Có thể có người thấy như vậy, và nếu họ đổi chuyện thì mình theo họ. Nhưng với nhiều người, cái tên đó cả ngày họ đã tự mang trong đầu, chỉ chờ một ai khác nói nó ra thành tiếng. Nói ra là một cách cho biết người ấy từng có mặt trong đời người khác, không chỉ trong đời họ. Còn im lặng, nhiều người im vì sợ làm đau, và người có tang có khi đọc sự im đó thành "thôi, chuyện qua rồi".

Cách làm cho một lần kể:

1. Chọn một chuyện nhỏ có thật, có mặt bạn trong đó, dài chưa tới ba câu: một mùi, một món ăn, một câu người ấy hay nói.
2. Kể nó đúng một lần, và đừng kết bằng bài học.
3. Nếu họ im, hoặc đổi chuyện, theo họ, đừng kể thêm.

Lần đầu bạn có thể thấy hồi hộp trước khi nói, vì mình đang chạm vào chỗ nhạy. Điều đó bình thường. Có người nghe xong thì khóc, có người cười, có người nói "ừ" rồi cho qua. Cả ba là phản ứng của người đã nghe thấy. Sau vài tuần, nhiều người thấy họ bắt đầu tự kể lại những chuyện nhỏ khác, cũng có người không. Ngày bận, kể bằng một dòng: "Mình vẫn nhớ trái ổi dì cho."

Nhưng đừng tô thêm. Điều dễ làm nhất là bịa hoặc làm đẹp một chuyện mình không nhớ rõ, hoặc kết bằng một câu nói về nơi người ấy bây giờ ở đâu, kiểu "dì ở trên đó chắc vui lắm". Nghe như an ủi, nên rất dễ buột ra. Nhưng nó đặt một niềm tin lên người chưa chắc có niềm tin ấy. Dừng ở chính chuyện nhỏ. Chuyện nhỏ đủ rồi.

Mở video và ngồi im cùng nhau

Tối thứ Bảy, gần mười giờ, Hạnh nhắn: "Tui không ngủ được." Mình không nghĩ gì cả, bấm gọi video.

Màn hình hiện lên trần nhà. Bạn nằm ngửa, điện thoại dựng trên ngực, thấy được cái quạt trần quay chậm. Mình xoay camera, đặt điện thoại dựa vào hũ đường trên bệ bếp, và bắt đầu rửa chén.

"Bạn cứ nằm. Mình rửa chén thôi."

"Ừ."

Hai mươi phút, hai đứa gần như không nói. Tiếng nước chảy, tiếng muỗng chạm vào thành chậu, tiếng mình thở ra khi vắt cái khăn. Rồi Hạnh nói, nhỏ thôi: "Nghe tiếng chén... giống nhà."

Mình từng nghĩ gọi video thì phải có chuyện để nói. Nhưng buổi tối của người có tang không thiếu lời, nó thiếu tiếng người sống trong phòng. Một tiếng muỗng, một tiếng nước, một người đang làm việc bình thường ở đâu đó trong tầm nghe, nhiều khi đủ hơn mọi câu hay ho.

Ba bước:

1. Hỏi trước: "Mình mở video cho có tiếng được không, bạn không cần nói gì."
2. Làm một việc nhẹ của mình trong tầm máy: rửa chén, gấp đồ, đọc sách.
3. Đặt hai mươi phút. Ai muốn tắt thì tắt, không cần lý do.

Lần đầu thường có một quãng ngượng ngùng khoảng năm phút, khi cả hai biết có người đang nhìn. Sau đó nó thường dịu xuống, có người ngủ gật trước màn hình, có người vẫn thức nhưng thở đều hơn, và có người tắt sớm vì thấy lạ. Cả ba đều ổn. Sau vài lần, có bạn tự mở video gọi mình, và có bạn thì không, mình không đếm. Ngày bận, mười phút là đủ, và có thể chỉ có tiếng, không cần hình.

Còn một thói quen hay gặp là đặt mục tiêu cho cuộc gọi: làm bạn ngủ được, làm bạn nói ra. Hoặc nhìn chằm chằm vào camera rồi cứ hỏi "bạn ổn không". Nghe như quan tâm, nhưng nó biến cuộc ngồi cùng thành một buổi kiểm tra. Thay vào đó cứ làm việc của mình, và để người kia im lặng nếu họ muốn.

Nếu làm rồi mà người kia không đáp lại

Lý do hay gặp thứ nhất: người ta im. Bạn gửi tin, gọi, gửi cháo, và nhận lại một chữ "ừ", hoặc không gì cả. Bạn bắt đầu nghĩ mình làm sai, hoặc mình vô dụng. Thường thì nỗi đau của người ta không có nhịp trả lời. Im lặng không phải từ chối. Cứ giữ một nhịp nhẹ: một dòng mỗi tuần, không đòi hồi âm. Nếu bạn lo mình quá phiền, hỏi thẳng một lần: "Bạn muốn mình hỏi thăm đều hay để bạn yên một thời gian?" Người ta thường trả lời thật khi được cho quyền chọn.

Lý do thứ hai ít ai nói: bạn cũng đang đau. Người đã mất có thể là người bạn quý, và việc cứ đứng ngoài chăm sóc người khác khiến bạn không có chỗ để buồn. Thừa nhận điều đó với người kia cũng được, kiểu "mình cũng nhớ dì lắm", miễn là nói một câu rồi thôi, không biến cuộc gọi thành chỗ bạn trút. Nếu bạn muốn hiểu thêm người kia có thể đang bối rối thế nào, bài này về cảm giác bối rối và trống trải sau khi người thân qua đời đi vào phần đó. Còn nếu bạn cũng đang kiệt sức vì ở bên họ, năm cách hỏi thăm người đang kiệt sức có thể giúp chính bạn khi đổi vai.

Và có người đơn giản không muốn ai nhắc tới chuyện đó nữa. Với họ, một dòng nhỏ thỉnh thoảng, không đòi, là đủ.

Tháng sau mình về, đứng ngoài cổng nhà Hạnh. Trên bàn có đĩa ổi hàng xóm cho. Không ai nhắc gì tới chuyện ổi. Hạnh đẩy cái đĩa về phía mình.

Khi nào nên tìm một người có chuyên môn

Bài này là vài cách nhỏ để ở bên người đang có tang. Nó không thay được sự chăm sóc của người có chuyên môn, và mình không hứa cách nào ở trên làm nỗi đau của người kia, hay của chính bạn, nhẹ đi.

Nhưng có mấy dấu hiệu nên đưa cho một người có chuyên môn, đừng tự mang một mình:

• Nhiều tuần trôi qua mà người kia, hoặc bạn, vẫn khó ăn, khó ngủ, hoặc không rời nổi giường
• Nỗi buồn hay cảm giác tội lỗi cứ quay lại cùng một chỗ, và nói với người thân cũng không dịu đi
• Cuộc sống thường ngày, đi làm, chăm con, ra khỏi nhà, bị ngưng lại rõ ràng
• Bạn, hoặc người bạn đang ở bên, nghĩ tới việc làm đau chính mình, dù chỉ là một ý nghĩ chạy qua

Ý cuối thì không chờ. Nói với một người bạn tin, ngay hôm nay. Trang Hỗ trợ khẩn cấp nói rõ những gì luôn đúng trong lúc như vậy.

Nhờ một người có chuyên môn ngồi cùng, cho bạn hoặc cho người kia, là việc người ta làm khi nỗi đau nặng hơn một đôi tay.

Bài viết có sự hỗ trợ từ AI trong quá trình tạo nội dung.