Ngoài bốn mươi mới hỏi "sống để làm gì", có muộn không

— Ê, hồi đó mày mơ làm gì ha?

Quán lẩu nướng, mười một giờ kém. Bàn họp lớp còn lại sáu đứa, ly bia của lớp trưởng đã cạn đá, đĩa đậu phộng rang chỉ còn mấy hạt vỏ. Cô bạn ngồi đối diện hỏi câu đó thật tình, không có ý gì, tay còn cầm đôi đũa.

Mình cầm ly, không nói được. Không phải vì quên. Mình nhớ đại khái hồi đó mình mơ gì, và cái nhớ ấy làm mình thấy mình đang đứng ở một nơi rất xa chỗ đó, mà không biết đã đi từ lúc nào. Mình cười, nói "quên rồi", gắp thêm miếng nấm. Trên đường chạy xe máy về, câu hỏi cứ đi theo: mình bốn mươi ba tuổi, làm kế toán ở một công ty nhỏ, và bây giờ mình mới hỏi "mình sống để làm gì". Hỏi vậy có muộn không.

Bạn nghĩ hỏi câu này ở tuổi bốn mươi ba là muộn? Mình cũng từng nghĩ vậy, và còn nghĩ thêm vài điều nữa. Bài này gom bốn điều mình hay nghe, từ người khác lẫn từ chính mình, rồi nói chỗ mỗi điều hụt đi.

Bài này không nói câu hỏi nào cũng nhẹ, cũng không bảo "tuổi nào cũng được" theo kiểu an ủi cho xong. Cũng không hứa rằng sau bài này bạn có đáp án trước năm sau. Có những câu hỏi nằm lâu mà vẫn chưa có đáp án, và không sao. Mình chỉ muốn gỡ mấy lớp phán xét phủ lên câu hỏi, để nó được đứng riêng.

"Hỏi vào tuổi này là muộn rồi"

Sáng thứ Hai, tám giờ mười, bàn làm việc kế toán. Bảng cân đối cuối tháng mở sẵn, ly cà phê sữa đá đặt cạnh chuột, tiếng máy in kêu rè rè phía sau. Câu hỏi của đêm họp lớp ngồi ngay cạnh bàn phím, như một người đồng nghiệp tới sớm.

Người ta hay nói, và mình cũng hay tự nói: nếu mình hỏi sớm hơn thì còn kịp làm gì đó. Giờ nhìn lại thì hai mươi năm đã trôi, hỏi bây giờ là phí.

Chữ "muộn" nghe có vẻ đo được, nhưng mình ngồi nghĩ mãi mà không biết nó đo so với cái gì. So với một người nào đó mình tưởng tượng ra, người hỏi câu này năm hai mươi lăm tuổi rồi đi đúng hướng? Mình chưa gặp người đó. Còn một điều ở dưới nữa: câu hỏi này, với nhiều người, tới sau khi những việc trước nó đã xong một phần. Lo cho nhà, lo cho con, lo cho cái hạn chót nào đó. Nó không tới sớm vì lúc đó chưa có chỗ cho nó. Tới bây giờ không phải là muộn, mà có thể là lần đầu tiên có chỗ.

Cách biết mình làm đúng: bản đồ có chi tiết vụn, như tên con mèo hồi đó, mùi cái bếp chung cư cũ, chứ không có chữ "đáng lẽ". Lần đầu, nhiều người thấy bước ba cột bỗng tràn ra một thứ cảm xúc không đoán trước, có thể là tiếc, có thể là nhớ. Mình thì ngồi lâu ở cột năm năm trước. Sau một tuần, có người thấy cái "muộn" nhẹ bớt vì nó đã có hình dáng, cũng có người vẫn nặng như cũ. Ngày bận thì chỉ viết cột năm nay, ba dòng.

Dễ hỏng là biến bản đồ thành bảng kiểm kê tiếc nuối: "mười năm trước đáng lẽ mình phải...", "năm năm trước mình nên...". Nó hấp dẫn vì nghe như đang nghiêm túc nhìn lại. Nhưng chữ "đáng lẽ" chỉ dẫn về một chỗ không còn ai ở. Thay vào đó, chỉ viết mình đã ở đâu, đã có ai, đã nghe gì. Tả, không xử.

"Hỏi tức là mình đã sống sai"

Giờ nghỉ trưa, phòng kế toán, hai chị em ngồi chung gói bánh tráng trộn. Mình lỡ buột miệng nói chuyện câu hỏi đó. Chị Mai ngồi bàn bên nhai, nhìn mình một cái.

— Em rảnh quá nên nghĩ vớ vẩn đó. Người ta sống bình thường có hỏi mấy cái đó đâu.

— Dạ, chắc vậy.

Mình cười trừ, mà chiều đó ghi sổ sai hai dòng.

Cái ý ngầm trong câu nói đó là: nếu mình sống đúng thì mình đâu cần hỏi. Hỏi nghĩa là hỏng chỗ nào đó. Mình nghe câu ấy trong đầu mình còn nhiều hơn nghe từ ai, và mỗi lần nghe, mình lại đi lục xem mình đã làm sai cái gì.

Nhưng một câu hỏi không phải là bản án. Mình hỏi "sống để làm gì" là một sự việc, giống như mình thấy đói là một sự việc. Chữ "vì mình sống sai nên mới hỏi" là một câu khác, do mình gắn thêm vào, và nó mới là thứ nặng. Có người sống khá ổn mà vẫn hỏi. Có người sống lộn xộn mà chẳng bao giờ hỏi. Hai chuyện này không dính vào nhau chặt như người ta tưởng.

Cách biết mình làm đúng: câu mới nghe trơ trụi, hơi nhạt, không có cảm xúc kèm theo. Lần đầu, nhiều người thấy câu mới lạ, như đang đọc câu của người khác, và có người thấy hơi nghẹn. Cảm giác đó bình thường. Sau một tuần, có người thấy bớt tự trách mỗi khi câu hỏi hiện lên, cũng có người vẫn tự trách và chỉ nhận ra mình đang tự trách sớm hơn. Ngày bận thì chỉ gạch chữ "vì", không cần viết lại.

Dễ sai là thay câu phán xét bằng một câu lạc quan giả: "mình hỏi vì mình đang trưởng thành". Nó hấp dẫn vì nghe dễ chịu hơn. Nhưng nó vẫn là một phán xét, chỉ đổi dấu. Mình đã thử, và sau hai hôm thấy mình chẳng tin nổi nó. Giữ câu trơ trụi. Câu đó đúng, và đứng được.

"Có đủ rồi mà còn hỏi là vô ơn"

Chín giờ tối, bồn rửa chén, nước ấm chảy qua tay, mùi nước rửa chén chanh. Con đã ngủ, chồng xem tivi ở phòng khách với tiếng nhỏ. Mình đứng đó cọ cái nồi, và câu hỏi đến, gọn gàng, không kèm báo trước.

Ngay sau đó là một giọng khác, quen hơn: mày có việc, có nhà, có người thương, còn hỏi gì nữa. Vô ơn quá.

Mình nghe giọng đó quá lâu để biết nó không phải của người ác. Nó nghe giống một người muốn bảo vệ mình khỏi cảm giác lạc lõng, nhưng bảo vệ bằng cách bịt miệng. Chữ "vô ơn" làm cho hai thứ vốn có thể ngồi cạnh nhau, biết ơn và câu hỏi, thành hai thứ phải chọn một. Mà thật ra chúng không cùng một ngăn. Một người có thể biết ơn cái bát cơm trong nhà, và vẫn không biết mình đang sống để làm gì. Cả hai cùng thật. Cái này không xoá cái kia.

Cách biết mình làm đúng: bạn không phải sửa câu thứ hai cho nhẹ đi. Lần đầu, nhiều người thấy chữ "và" kỳ cục, vì quen nói "nhưng". Có người thấy hơi ngượng khi viết câu "Mình vẫn hỏi" ngay dưới câu biết ơn. Sau một tuần, có người thấy hai câu bớt cãi nhau trong đầu, cũng có người vẫn cãi, chỉ cãi nhỏ hơn. Ngày bận thì chỉ nghĩ hai câu đó khi rửa tay, không cần viết.

Dễ vấp là dùng câu đầu để dập câu sau liền lập tức: "mình biết ơn vì... nên thôi, đừng hỏi nữa". Nó hấp dẫn vì nghe như đã giải quyết xong. Nhưng câu hỏi chỉ bị đẩy xuống, và hôm sau trồi lên rồi kèm thêm một chút xấu hổ. Thay vào đó cho hai câu đứng cạnh nhau, không câu nào làm nhiệm vụ của câu kia. Còn nếu bạn mệt vì phải nghe giọng "vô ơn" mãi, bài cho phép mình nghỉ ngơi mà không mang cảm giác tội lỗi nói về một thứ cùng họ.

"Phải có một câu trả lời nghe cho vừa tai"

Đám cưới con của một người quen, bàn tiệc tròn, mười hai người, đĩa gỏi gà đã nguội một nửa. Một bà dì ngồi cạnh nhìn mình, đũa còn gắp dở.

— Dạo này con sao rồi, làm ăn có vui không?

— Dạ, cũng vậy ạ.

— Vậy thôi, miễn ổn là được.

Mình gật đầu, nhưng trong đầu có một tờ giấy dài viết toàn câu trả lời mình chưa nói. Mình biết bà dì không cần nghe hết. Cái khó là mình thấy mình phải có một câu nghe cho vừa tai, một câu nghe như đã biết mình đang đi đâu, thay vì nói "dạ con cũng chưa biết".

Cái đó mình nghĩ nhiều. Người ta hỏi "dạo này sao" thường chỉ muốn nghe một câu ngắn, dễ nhận, để cuộc nói chuyện đi tiếp. Họ không đòi một bản tuyên ngôn. Còn cái phải có câu trả lời bóng bẩy ấy, nó phần lớn là áp lực mình tự đặt, chứ người hỏi không đặt. Muốn biết thì thử: khi mình nói thật ngắn, họ thường vẫn gật đầu và hỏi sang chuyện cái đĩa gỏi.

Cách biết mình làm đúng: câu bạn chọn nói ra không làm bạn thấy phải gồng. Lần đầu, nhiều người thấy câu thật nghe nhỏ và hơi trơ, có người thấy hơi xấu hổ khi nói thành tiếng cho chính mình nghe. Sau một tuần, có người dùng được câu đó thật ở một bữa cơm và thấy người nghe không để ý nhiều như mình lo, cũng có người chưa gặp dịp. Ngày bận thì chỉ viết một câu, không cần luyện nói. Nếu muốn hiểu thêm về chuyện người ta thật sự muốn nghe gì, bài lắng nghe ai đó mà không nghĩ câu trả lời có một góc nhìn từ phía người nghe.

Điều dễ hỏng là chọn một câu bóng bẩy kiểu "mình đang trên hành trình tìm lại bản thân". Nó hấp dẫn vì nghe có vẻ sâu sắc và an toàn. Nhưng người nghe thường không biết nói gì tiếp, và cuộc nói chuyện đứng lại. Một câu thật ngắn như "dạo này con hay nghĩ về chuyện sống sao cho ra sống" thường mở được nhiều hơn. Nếu người nghe hỏi thêm, bạn quyết nói tiếp hay không. Có người đọc bài bốn hiểu lầm về "mục đích sống" thấy nhẹ hơn khi hiểu ra áp lực "phải có câu trả lời" đến từ đâu.

Nếu thử rồi mà không được

Có hai lý do hay gặp.

Lý do thứ nhất: bốn điều trên không phải là điều bạn đang tin. Có thể niềm tin ngăn bạn lại là một câu khác, như "mình chưa xứng để hỏi" hay "hỏi thì làm khổ người khác". Cách làm vẫn tương tự: viết nguyên văn câu đó ra giấy, đừng gọt cho nghe hay, rồi nhìn xem nó bắt đầu bằng chữ nào. Phần lớn những câu như vậy có chữ "phải" hoặc "nên" ẩn bên trong, và nhìn thấy nó đã là một bước.

Lý do thứ hai: bạn viết tới đâu cũng thấy nặng, và cảm giác trống rỗng này đã kéo dài nhiều tuần, kèm chuyện ăn ngủ đảo lộn hoặc không muốn gặp ai. Lúc đó mấy bài tập ở trên không phải thứ bạn cần tới. Nói với một người có chuyên môn, bác sĩ hoặc người làm nghề tâm lý, là việc đáng làm sớm hơn mình từng nghĩ. Nếu có ý nghĩ làm đau bản thân, hãy vào Hỗ trợ khẩn cấp ngay hôm nay.

Đừng tin mình. Thử một trong bốn cái, ở một buổi tối bình thường, rồi tự xem.

Tối qua mình lại ở bồn rửa chén, nước ấm chảy qua tay. Câu hỏi vẫn đó. Mình để nó đứng cạnh mình, và rửa tiếp cái nồi.

Bài viết có sự hỗ trợ từ AI trong quá trình tạo nội dung.