Tiệm tạp hoá đầu hẻm kéo cửa sắt xuống, và mình không biết mình được buồn tới đâu

— Ba con mất hồi sáng thứ Ba, chú.

Hạnh nói câu đó khi tay còn kéo sợi dây thun buộc cánh cửa sắt, giọng đều như đang báo giá một cuộn dây điện. Cửa kẹt ở nửa chừng. Khung sắt rít lên một tiếng khô. Mình đứng ngoài hẻm, túi đồ nghề trên vai, chưa kịp nhớ ra mình ghé đây để mua gì.

Năm giờ bốn mươi chiều. Mùi dầu chiên từ quán bánh xèo cuối hẻm bay lại, một chiếc xe máy lách qua sát khuỷu tay. Mình nói được đúng một câu, nghe như đọc từ tờ giấy: "Chú xin chia buồn con." Con bé gật đầu, hỏi chú cần gì, rồi quay vào tìm cuộn băng keo điện mình xin. Nó mở nhầm ngăn hai lần. "Ba cất đâu rồi ta," nó lẩm bẩm, không nói với ai.

Mình trả tờ năm chục, cầm tiền thối đi ra. Tới đầu hẻm lớn mới thấy mình đang rẽ sai đường về nhà.

Tối đó ăn cơm, vợ mình hỏi:

— Sao nay ăn ít vậy?

— Bác tạp hoá đầu hẻm mất rồi.

— Ừ. Tội. Mà nhà làm đám chưa?

— Không biết nữa.

Vợ gắp thêm miếng cá vào chén mình rồi quay sang chuyện tiền học của thằng nhỏ. Không ai có lỗi. Mình còn tự thấy mình hơi lố: một người bán hàng, mình mua của ổng mười một năm, thế thôi.

Chuyện này không phải để nói rằng ai buồn cũng phải làm một điều gì đó thật lớn. Cũng không phải để so xem nỗi buồn của người ngoài có nặng bằng nỗi buồn của người nhà hay không. Không nặng bằng, mình biết. Chỉ là giữa "nặng bằng" và "không có gì" còn một khoảng, và nhiều người đang đứng đúng ở khoảng đó: buồn thật, mà không ai hỏi tới, vì mình không nằm trong hàng người được hỏi.

Buồn vì một người bán hàng, có phải là quá không?

Sáng thứ Tư, sáu giờ mười. Mình chạy xe ra khỏi hẻm và tay tự nhả ga trước tiệm, như con xe thuộc đường hơn mình. Cửa sắt vẫn kéo nửa chừng. Trên tấm bìa lịch bóc, ai đó viết bút bi: Nghỉ vài hôm. Mình tắt máy, ngồi lại trên yên xe. Mùi cà phê sữa đá từ quán đối diện đưa sang, tiếng muỗng khua vào ly. Mình cũng chưa bao giờ biết tên thật của bác, chỉ nghe cả hẻm gọi là bác Tư. Ngồi vậy chừng ba phút, không nghĩ được gì cho ra hồn.

Cách giải thích dễ nhất là mình quen một chỗ mua đồ, giờ phải đi chỗ khác. Cửa hàng tiện lợi ngoài đường lớn có đủ cả băng keo lẫn pin, lại sáng đèn tới khuya. Nghe hợp lý, và nếu dừng ở đó thì lời khuyên cũng gọn: đi mua chỗ khác cho xong.

Nhưng mình đâu có ngồi đây vì cái kệ. Mười một năm, bác Tư chưa lần nào hỏi mình kiếm được bao nhiêu hay vì sao hôm nay mặt mình xụ. Chỉ là hôm nào mình tới mà mặt xụ thì chai nước suối lạnh đã nằm sẵn trên quầy, bác đẩy qua, không nói gì, như chuyện bình thường. Cái mình mất là một người biết mình mà không cần mình giải thích. Cái kệ thì thay được. Chỗ đó thì không.

Người ta hay để dành chữ "tang" cho những ai có tên trong gia phả. Còn người từng có một chỗ đứng trong ngày của mình mà không có chỗ trong gia phả thì tự thấy mình phải buồn nhỏ lại, nhỏ tới mức vừa đủ để không ai phải để ý. Nỗi buồn nhỏ lại thì không mất đi. Nó chui sang chỗ khác: cái nhăn mặt với thằng nhỏ vì một chuyện chẳng đáng, miếng cá để thừa trong chén.

Hôm đó mình làm một việc thử, vì không nghĩ ra việc gì khác. Mình lấy tờ hoá đơn thừa trong túi, lật mặt sau, rút cây viết chì kẹp trên tai và ghi ra ba việc nhỏ bác Tư từng làm cho mình.

Biết mình làm đúng không nằm ở chỗ thấy nhẹ. Nó nằm ở chỗ trên tờ giấy có một chi tiết mình không định viết mà tự chạy ra: một cái gãi đầu, màu cái áo ba lỗ. Lần đầu, có người thấy ba việc ra khá nhanh rồi việc thứ tư chen vào, muốn viết tiếp dù hẹn giờ đã reo. Có người chỉ ghi được một dòng rồi ngồi nhìn. Cả hai đều ổn. Sau một tuần, có người thấy mình nhớ thêm một chuyện nhỏ lúc đang tắm hay đang chờ đèn đỏ. Cũng có người không thấy gì đổi khác, và tờ giấy cứ nằm đó. Không ai làm sai.

Ngày bận quá thì rút xuống một việc, hai phút, gõ vào ghi chú điện thoại ngay lúc đứng chờ khách mở cửa.

Chỗ dễ hỏng nhất là viết cho hay. Tới câu thứ hai đã thấy mình đang sửa chữ, thêm tính từ, nghĩ tới một người đọc tưởng tượng, và tờ giấy thành bài văn nộp thầy. Nó hấp dẫn vì nỗi buồn nghe xứng đáng hơn khi được viết đẹp. Nhưng cái chạm được vào mình lại là cái xấu xí và đúng: bác hay gãi sau gáy bằng đầu cây bút bi, bác đếm tiền thối hai lần, bác gọi mình là "thằng thợ điện" vì chưa bao giờ hỏi tên. Viết như thế, ngắn, cụt, không cần đọc lại.

Đứng trước cửa tiệm với một câu chưa nói

Thôi. Nhà người ta đang lo việc nhà, mình ghé làm gì. Mà ghé thì nói gì. Mà không ghé thì thôi, ai biết.

Ba câu đó chạy trong đầu mình từ thứ Tư tới sáng thứ Bảy, tới lúc mình dừng xe trước tiệm lần thứ ba. Bảy giờ hai mươi, cửa sắt vẫn nửa chừng nhưng cửa hông đã mở. Mình đứng đó với ly cà phê đá tan còn nửa, tay kia vặn quai túi đồ nghề. Quay xe thì dễ. Mình đã quay đầu một lần, chạy tới ngã ba mới tấp vào lề.

Lý do mình đưa ra cho mình là sợ làm phiền. Nghe lịch sự nên không ai cãi. Nhưng đào xuống một chút thì cái mình sợ là bị hỏi lại: "Anh là gì của ba tôi mà tới?" Câu đó chưa ai hỏi. Mình tự hỏi thay họ, tự trả lời là không là gì hết, rồi tự gạt mình ra khỏi hàng người được buồn trước khi ai kịp làm chuyện ấy. Cho phép mình được buồn, ở đây, không phải một khẩu hiệu. Nó chỉ có nghĩa là mình đứng đó mà không cần giấy giới thiệu.

Việc mình làm thử nghe gần như vô ích: nói đúng một câu. Một câu có tên người đã mất và một việc nhỏ họ từng làm cho mình, không hơn.

Mình gõ vào cánh cửa hông, hai tiếng.

— Chú không có gì đâu con. Chú chỉ muốn nói hồi mới ra nghề, bác Tư cho chú ghi sổ tiền pin ba tháng.

Hạnh đứng im, tay vẫn giữ mép cửa.

— Ba có kể. Ba nói có ông thợ điện trả đủ rồi còn xách theo chai nước.

— Chú tưởng bác không nhớ.

— Ba nhớ hết. Chỉ là ba ít khi nói.

Con bé kêu mình vô uống miếng nước. Mình ngồi trên cái ghế đẩu nhựa đỏ mười phút, nhìn chiếc quạt máy quay chậm, và không nói gì thêm về chuyện mất. Mình không hỏi vì sao. Thấy không cần.

Lần đầu nói một câu như vậy, giọng mình lạc đi ở giữa câu, và mình tưởng thế là hỏng. Không hỏng. Có người nói xong thấy nhẹ ra một chút. Có người thấy nặng hơn một lúc vì nỗi buồn vừa được gọi tên. Có người không thấy gì cả. Sau một tuần, điều đổi khác thường không nằm ở nỗi buồn mà ở chuyện đi ngang chỗ đó: có người thôi tăng ga chạy vội, có người vẫn chạy vội, và cũng không sao. Nếu không gặp được ai, chép câu ấy vào một tờ giấy nhỏ và nhét vào túi đồ nghề. Chưa cần đưa cho ai.

Chỗ dễ trượt nhất là biến lời chia buồn thành chuyện của mình. Ghé nhà người ta rồi kể mười phút về lần mình mất ông nội, hoặc hỏi dồn bác mất lúc mấy giờ, ra sao. Nó hấp dẫn vì mình thấy phải nói thật dài mới đáng công ghé. Nhưng người ở lại đang phải tiếp khách, phải rót nước, phải trả lời. Một câu ngắn, rồi để họ quyết định muốn nói thêm hay không. Quyết định đó nên là của họ.

Hạnh chắc cũng sắp gặp những câu hỏi kiểu "dạo này đỡ chưa", mà nhà nào có tang cũng gặp. Có một bài viết từ phía người bị hỏi: người ta hỏi mình dạo này đỡ chưa, và mình không biết trả lời sao.

Nếu viết rồi, nói rồi mà vẫn thấy chẳng khác gì

Chuyện này xảy ra, và nói thẳng ở đây.

Lý do thứ nhất: nỗi buồn không đi theo lịch. Có người viết xong ba dòng, nói xong một câu, rồi ngồi chờ có gì đó dịu xuống và không có gì cả. Nó có thể đến sau hai tuần, giữa lúc đang bắt vít vào tường. Đừng đo kết quả bằng buổi tối hôm làm. Cứ để tờ giấy nằm đó, và nếu một lúc nào nỗi buồn hiện về thì để nó hiện.

Lý do thứ hai: không còn ai để nói. Tiệm sang tên, nhà người ta dọn về quê, số điện thoại không còn ai bắt máy. Khi đó câu đã viết vẫn không phí. Giữ nó trong túi, hoặc ghé đúng chỗ cũ và nói thầm. Có người thấy hơi lạ. Có người thấy vậy là đủ.

Còn nếu cả hai cách đều không hợp thì cũng không sao. Có người buồn bằng tay nhiều hơn bằng chữ. Chủ nhật tuần sau mình khiêng thang qua, hỏi Hạnh có cái bóng đèn nào nhập nhoạng không. Có hai cái. Sửa xong, con bé trả công bằng một chai nước suối lạnh, và mình nhận. Nếu người bạn đang nghĩ tới mới chỉ sắp rời khỏi khu mình chứ chưa mất, có sáu việc nhỏ khi một người quen mặt sắp rời khỏi khu mình. Bài này nằm ở phía sau lúc đó.

Thứ Ba tuần sau, cửa sắt kéo lên được tới ngực. Hạnh đứng sau quầy, nhìn mình, chưa kịp hỏi.

— Băng keo điện hả chú?

Con bé với tay lên ngăn thứ ba, đúng chỗ, không nhìn. Mình trả tờ năm chục. Ngoài hẻm, mùi dầu chiên lại bay tới. Mình cầm cuộn băng keo đi ra, và lần này rẽ đúng đường về nhà.

Khi nào nên tìm một người có chuyên môn

Bài này là một câu chuyện về nỗi buồn cho một người không phải ruột thịt, kèm hai việc nhỏ có thể thử. Nó không thay được điều trị, và mình không hứa nỗi buồn sẽ nhẹ đi sau bao lâu.

Nhưng có mấy dấu hiệu nên đưa cho một người có chuyên môn, đừng tự mang một mình:

• Nỗi buồn kéo dài nhiều tuần và bạn không làm nổi những việc hằng ngày như trước
• Ăn hoặc ngủ đảo lộn kéo dài, hoặc thấy mình trống rỗng, tê đi
• Bạn tránh mọi người, và việc đó làm bạn thấy nặng hơn
• Bạn nghĩ tới việc làm đau chính mình, dù chỉ là một ý nghĩ chạy qua

Ý cuối thì không chờ. Nói với một người bạn tin, ngay hôm nay. Trang Hỗ trợ khẩn cấp nói rõ những gì luôn đúng trong lúc như vậy.

Đi gặp một người có chuyên môn vì nỗi buồn cho người "không phải người nhà" cũng không có gì quá đáng. Nỗi buồn nào cũng được phép có người nghe.

Bài viết có sự hỗ trợ từ AI trong quá trình tạo nội dung.