Bảy câu hỏi viết về buổi sáng của mình năm năm trước

Cái phin cà phê bằng nhôm nằm trên bậu cửa sổ, ngả màu vì dùng lâu, miệng phin có một chỗ móp mà mình nhớ rõ là do lần làm rơi xuống nền gạch.

Mình thấy nó trong một tấm ảnh cũ, lúc lục điện thoại tìm cái hóa đơn. Ảnh chụp lúc sáu giờ mười hai sáng, ngày nào đó của năm năm trước. Nắng chỉ mới là một vệt trắng trên rèm. Trong ảnh không có người, chỉ cái phin, cái ly thủy tinh, và hơi nước mỏng bay lên.

Mình đứng yên giữa bếp nhà bây giờ, cầm điện thoại, và nhận ra một chuyện nhỏ nhưng làm mình chững lại: mình không nhớ lần cuối pha cà phê phin là khi nào. Sáng nay mình uống một ly mua ngoài đầu ngõ, cầm một tay, tay kia lướt điện thoại.

Mình ba mươi chín tuổi, làm thợ ảnh, hay chạy đi chụp từ sớm. Bài này là bảy câu hỏi mình viết về buổi sáng trong tấm ảnh ấy. Không để tiếc, cũng không để so xem hồi đó hay hơn bây giờ. Chỉ để xem trong đó có nếp nào đã đi, nếp nào vẫn còn ở lại mà mình chưa kịp nhận ra.

Việc này không phải là hoài niệm, và cũng không phải một buổi kiểm điểm xem mình đã sa sút ở đâu. Năm năm là đủ dài để đời đổi khá nhiều thứ, phần lớn không do mình chọn. Bài chỉ hỏi, không chấm.

Vì sao viết về một buổi sáng cụ thể, thay vì hỏi "mình đã thay đổi thế nào"?

Mười giờ đêm, bếp đã tắt đèn, cái bàn nhỏ chỉ còn ánh sáng từ màn hình điện thoại. Mình đặt ly nước xuống, mở một ghi chú trống, và gõ thử: "Mình đã thay đổi thế nào trong năm năm?" Nhìn câu đó một lúc. Không viết được chữ nào.

— Anh viết gì mà ngồi im vậy?

Vy từ phòng ngủ đi ra, tay còn cầm cái khăn.

— Anh định viết về mấy năm vừa rồi.

— Vậy viết đi.

— Không biết viết gì.

— Thì viết cái gì cụ thể thôi. Chứ "mấy năm vừa rồi" thì ai viết nổi.

Câu của Vy làm mình đổi cách. Mình xoá dòng đó, gõ: "Sáu giờ mười hai sáng, mình đứng ở bếp." Và lần này chữ chảy ra, vì mình đang nói về một chỗ có thật.

Nghe như một mẹo viết: câu hỏi nhỏ thì dễ trả lời hơn câu hỏi to. Nhưng mình nghĩ còn một lý do khác. Nếp sống không nằm trong những câu như "mình trở nên bận hơn". Nó nằm trong chi tiết: tay cầm cái gì lúc sáu giờ, đứng hướng nào, nghe tiếng gì. "Mình đã thay đổi" là một kết luận, và kết luận thì không nhớ ra được gì cụ thể để mà đối chiếu. Một buổi sáng cụ thể thì kéo theo cả cái phin móp, vệt nắng, tiếng xe nước đá chạy qua. Và chính những thứ nhỏ ấy cho mình biết nếp nào đã đi, vì nó đi kèm một chỗ trống hiện ra rất rõ.

Cách biết mình làm đúng khá cụ thể: trong mười phút bạn viết được ít nhất một thứ bạn nghe, ngửi hoặc chạm vào. Lần đầu làm, nhiều người ngồi nhìn trang trắng khá lâu rồi mới nhớ ra một chi tiết nhỏ, rồi từ đó kéo thêm. Sau một tuần, có người thấy mình nhớ thêm được nhiều chi tiết hơn tưởng, cũng có người thấy buổi sáng ấy vẫn mờ và chọn một buổi khác. Ngày bận thì chỉ viết ba dòng: mình ở đâu, tay mình làm gì, mình nghe gì.

Chỗ dễ lệch là khi viết xong dòng thứ ba mình bắt đầu so: hồi đó mình thong thả hơn, bây giờ mình vội. Nó hấp dẫn vì so sánh là phản xạ, và vì câu đó nghe giống một sự thật. Nhưng nó biến bài tập thành một bản án, và bản án thì kết thúc bằng cảm giác nặng chứ không phải cảm giác hiểu ra. Nếu thấy mình đang so, thử viết lại dòng đó thành một mô tả: "Hồi đó mình pha cà phê khoảng bảy phút", thay vì "hồi đó mình sống chậm hơn".

Bảy câu hỏi, từ nhẹ tới sâu

Hai ngày sau mình mở lại trang đã viết và đọc từ đầu. Buổi sáng trong đó ngắn thôi: mở mắt, tiếng quạt trần, đi ra bếp, tráng phin bằng nước sôi, ngồi ở bậu cửa mười phút, rồi đạp xe đi. Chừng đó thôi mà mình đọc xong thấy cổ họng khô một chút. Bảy câu dưới đây là những thứ mình thấy cần hỏi, theo thứ tự từ chỗ dễ trả lời nhất. Bạn có thể làm một lèo, nhưng nếu thấy nặng thì chia ra ba tối: ba câu, hai câu, hai câu.

Ba câu đầu: đứng lại trong căn bếp

1. Bạn mở mắt ở đâu, và thứ đầu tiên bạn nghe thấy là gì?

Gợi ý: Tiếng quạt, tiếng xe máy ngoài hẻm, tiếng ai đó rửa chén. Nếu chưa nhớ ra, cứ đoán một thứ. Đoán sai cũng không sao, cứ viết tiếp.

2. Hai bàn tay bạn làm gì trong mười phút đầu tiên?

Gợi ý: Pha, rót, đun, cầm điện thoại, gấp chăn. Chỉ ghi lại động tác, không đánh giá chúng.

3. Ai có mặt trong buổi sáng đó, kể cả người chỉ nghe được tiếng?

Gợi ý: Người ngủ phòng bên, người hát trong nhà tắm, đứa trẻ gọi mẹ ở đâu đó. Nếu buổi sáng ấy chỉ có mình bạn, ghi luôn: chỉ có mình.

Bốn câu sau: nếp nào đi, nếp nào ở lại

4. Có một việc nhỏ buổi sáng ấy mà bây giờ bạn không còn làm. Nó là gì?

Gợi ý: Đừng vội tiếc hay vội bào chữa. Chỉ gọi tên. Có khi nó đi vì nhà đổi, công việc đổi, không phải vì bạn bỏ.

5. Có một việc nhỏ buổi sáng ấy mà bạn vẫn còn làm, dù ở chỗ khác, giờ khác?

Gợi ý: Có thể nhỏ tới mức bạn không thấy nó là một thói quen: rửa mặt bằng nước lạnh, nhìn ra cửa sổ trước khi đi. Nó vẫn ở đó.

6. Điều gì đã đổi buổi sáng ấy mà không phải do bạn chọn?

Gợi ý: Lịch làm, chỗ ở, người sống chung, sức khoẻ của ai đó. Đây là chuyện của đời chứ không phải lỗi của bạn, nên viết như kể về một người bạn.

7. Nếu được mang đúng một chi tiết của buổi sáng ấy sang sáng mai, bạn mang cái gì?

Gợi ý: Chỉ một, và nhỏ thôi. Một mùi, một vệt nắng, mười phút ngồi, một cái ly. Không cần cả buổi sáng, chỉ cần một mảnh.

Mình viết xong câu bảy lúc gần nửa đêm, và câu trả lời làm mình hơi bất ngờ: không phải cà phê phin, mà là mười phút ngồi ở bậu cửa. Cái phin chỉ là phương tiện. Thứ mình nhớ là mười phút đó, không ai hỏi gì, không có thông báo nào.

Đọc lướt thì bảy câu này đi từ cũ về mới. Nhưng điều chúng làm là tách nếp ra khỏi đồ vật. Câu bốn và câu năm cho thấy phần lớn thứ mình tưởng đã mất vẫn còn ở dạng khác, và phần thật sự mất thì thường mất vì hoàn cảnh. Câu sáu đặt trách nhiệm đúng chỗ. Câu bảy là chỗ duy nhất đòi hành động, và nó đòi đúng một mảnh nhỏ.

Cách biết mình làm đúng là sau câu bảy bạn có đúng một việc để làm vào sáng mai, nhỏ tới mức không cần chuẩn bị gì. Lần đầu viết, có người thấy câu bốn nặng nhất, có người thấy câu sáu. Sau khi làm thử mảnh nhỏ ở câu bảy một tuần, có người thấy sáng mình có thêm một khoảng thở, cũng có người thấy mảnh đó không còn hợp với đời bây giờ và đổi sang mảnh khác. Ngày bận thì chỉ làm câu bảy, viết đúng một dòng.

Chỗ nhiều người trượt là cố làm cả bảy câu trong một đêm, thấy xong rồi mà không biết mình vừa viết gì. Nó hấp dẫn vì thích kết thúc gọn, và vì bảy câu nhìn có vẻ ngắn. Nhưng viết về năm năm trước là đào, và đào một mạch thì dễ ra đất lẫn đá. Chia ba tối, để qua đêm giữa mỗi lần.

Nếu thích viết cuối ngày theo kiểu khác, bảy câu hỏi để sống chánh niệm hơn, viết vào cuối ngày có cùng nhịp ở một chặng khác trong ngày. Còn nếu mảnh nhỏ bạn chọn ở câu bảy là một việc buổi sáng, một ly nước ấm đầu ngày là một việc nhỏ làm được ngay mà không cần chuẩn bị gì.

Nếu viết rồi mà thấy trống, hoặc thấy nặng

Có hai lý do hay gặp.

Lý do thứ nhất: bạn không nhớ nổi một buổi sáng nào của năm năm trước. Chuyện này bình thường, vì ngày thường hiếm khi để lại dấu. Khi đó chọn một mốc khác: một tấm ảnh cũ có giờ trong điện thoại, hoặc một ngày có chuyện đặc biệt như đám cưới của ai đó, rồi viết từ sáng của ngày ấy. Hoặc lùi lại hai năm, ba năm, bạn nhớ đoạn nào thì viết đoạn đó.

Lý do thứ hai: viết ra thì thấy nặng, vì buổi sáng ấy có một người không còn ở đó nữa, hoặc một thứ bạn đã mất. Nếu vậy, dừng lại. Uống một ly nước, nhìn quanh phòng, gọi tên ba thứ bạn đang thấy. Bài này không bắt bạn phải đi hết bảy câu, và bạn có thể bỏ câu nào bạn muốn.

Nếu nỗi buồn từ những buổi sáng cũ cứ quay lại và kéo dài nhiều tuần, kể với một người có chuyên môn là một cách tử tế với chính mình.

Sáng mai, nếu bạn có mười phút trước khi cầm điện thoại, thử ngồi đâu đó gần cửa sổ.

Một mảnh nhỏ thôi.