Sáu câu khách hỏi ở tiệm sửa xe đạp, và nỗi lo nằm dưới mỗi câu

Xe nào rồi cũng có ngày tới tiệm.

Bảy giờ sáng mình kéo cửa sắt lên, treo cái bơm tay vào cây đinh quen, xếp mấy cây cờ lê theo cỡ trên tấm ván. Ghế đẩu cho khách ngồi chờ kê sát tường, ngồi lâu là nhớt dính vào quần. Giẻ lau đen đến mức nhìn không ra nó từng màu gì.

Mình là Thịnh, năm mươi mốt tuổi, sửa xe đạp ở đầu cầu hai mươi sáu năm. Mình thuộc tiếng xích khô kêu khác với tiếng xích dơ, thuộc tiếng nan hoa lỏng, thuộc cái chuông kêu rè vì lò xo mỏi. Và mình thuộc luôn mấy câu khách hay hỏi. Câu nào nghe cũng như hỏi về cái xe. Đứng đủ lâu mới thấy nhiều câu chẳng hỏi gì về cái xe.

Bài này ghi sáu câu như vậy: ai hỏi, mình nghĩ nỗi lo nằm ở đâu, và một việc nhỏ mình đã thử cho từng câu, với khách và với chính mình. Bạn không cần có xe đạp. Bạn chỉ cần có một thứ mà thỉnh thoảng bạn muốn ai đó nói "yên tâm đi".

Bài này không dạy sửa xe, cũng không dạy cách sống không lo. Lo thì cứ lo, hai mươi sáu năm ở tiệm này chưa ai nhờ mình tắt nó đi. Nó cũng không hứa việc nhỏ nào bên dưới làm cho đầu hết kêu. Mỗi việc mình chỉ thấy chạy được ở một chỗ nhất định, nên mình ghi luôn chỗ nó không chạy.

Ba câu về chuyện muốn được bảo đảm

Chắc không?

Ông Ba, tám mươi gần tới, ngồi trên ghế đẩu nhìn mình căng lại dây thắng cho chiếc xe ông đạp đi chợ mỗi sáng. Mình vặn xong, bóp thử hai tay, tiếng thắng ăn êm. Ông hỏi:

— Con nói thiệt đi, thắng này chắc không?

Mười năm trước, câu đó mình đáp "chắc" mà không nghĩ gì. Một bà khách vui vẻ đạp đi. Hôm sau bà dắt xe về tiệm, dây thắng sau đứt giữa chừng, may bà đang đi chậm. Không ai hề hấn gì. Nhưng mình nhớ chuyện đó như nhớ một viên đá trong giày, và từ hôm ấy mình bỏ chữ "chắc" ra khỏi miệng.

"Chắc không" nghe như hỏi về cái thắng, nhưng người hỏi muốn một thứ khác: muốn có ai gánh giùm cái "lỡ". Mình không gánh được. Cái mình nói được chỉ là cái mình đã làm. Nên giờ mình đáp ông Ba: "Con vừa căng dây, thay má thắng bên trái, bóp thử mười lần. Ông thấy chỗ nào lạ thì ông nói con."

Với mình, cách này đổi hình dạng một chút. Lần sau tự hỏi "chắc chưa" về một việc đã làm xong, thử viết ra ba thứ mình đã làm thật, không viết thứ mình sợ chưa làm. Ba dòng thôi, đọc xong thì dừng. Mình thấy mình làm đúng khi ba dòng đều là việc đã xong và không dòng nào có chữ "chắc là". Lần đầu mình viết cho cái xe vừa sửa xong ở góc tiệm, ra được hai dòng, dòng ba chỉ còn "mình đã nhìn". Cũng được. Sau vài lần, có người thấy đoạn lo ngắn lại, có người thấy nó vẫn hỏi "chắc chưa", chỉ là hỏi chậm hơn. Ngày bận thì một dòng cũng đủ: "mình đã làm việc này."

Mình hay thấy người ta độn cho đủ ba dòng bằng "chắc là ổn", "chắc không sao". Làm vậy nghe giống tự trấn an, nhưng chữ "chắc" lại chen vào đúng chỗ mình không có quyền dùng. Dòng ba thà để trống.

Thôi thay luôn cho chắc

Chị Thục mang chiếc xe đạp cũ của má chị tới, ổ trục kêu nhẹ. Mình kiểm xong, nói chỉ cần tra nhớt. Chị nhìn tấm ván cờ lê, nhìn cái hộp xích mới trên kệ, rồi nói:

— Thôi anh thay luôn cái xích đi cho chắc.

— Xích còn tốt chị.

Chị im một lát.

— Vậy anh thay cái nào cho em đỡ lo?

Câu thứ hai mới là câu thật. Chị muốn thay một thứ gì đó để thấy mình đã làm gì đó. Nhiều người trong đầu cũng vậy: thay hết chỗ nào thay được, vì không biết chỗ nào đang thật sự hỏng. Mình từng làm thế với chính mình, và mất mấy năm mới thấy.

Việc nhỏ mình chỉ chị Thục là xếp hai chồng. Trên tấm ván, một chồng là bộ phận đang hỏng thật, mình chỉ vào được, như cái ổ trục khô. Một chồng là bộ phận mình muốn thay để thấy yên tâm, như cái xích mới. Chồng đầu thì sửa. Chồng sau thì nhìn, và hỏi nó đang thay cho cái gì: sợ nó đứt giữa đường, hay sợ người ta nhìn xe má mình đi lụ khụ. Với nỗi lo trong đầu cũng vậy: lấy hai tờ giấy, một tờ ghi những chuyện đang xảy ra thật, một tờ ghi những chuyện mình đang sợ sẽ xảy ra. Mười phút, chưa cần giải gì.

Lần đầu chị Thục thấy chồng "đang hỏng" chỉ có một món, còn chồng "cho chắc" dài ra cả gang tay. Chị cười ngượng. Mình cũng ngượng, vì tờ giấy của mình hồi đó còn lệch hơn. Ngày bận thì chia hai chồng trong đầu, không cần giấy.

Dễ trượt nhất là liếc qua chồng thứ hai rồi gọi nó là vô lý, vứt luôn. Thấy mình sáng suốt lắm. Nhưng nó không vô lý, nó chỉ là một nỗi lo thật cần chỗ để đứng. Hỏi nó thay cho cái gì, rồi hoặc giao cho nó một việc nhỏ làm được, hoặc cho nó một chỗ ngồi chờ. Đừng đuổi.

Lỡ giữa đường nó hư thì sao

Cô Lan đi làm qua cầu, mỗi sáng đạp mười lăm phút. Tháng nào cô cũng ghé kiểm xe đều đặn, chưa hỏng gì. Cô hỏi:

— Anh Thịnh ơi, lỡ giữa cầu nó xẹp, người ta chạy xe ào ào, tui biết làm sao?

— Cô biết số ai gọi không?

— Dạ... hồi giờ chưa nghĩ tới.

Cái "lỡ" chưa có đoạn sau mới là cái nặng nhất. Cô không sợ xẹp lốp. Cô sợ đứng giữa cầu mà không có việc gì để làm. Mình nghĩ nỗi lo không có đoạn sau thì chạy mãi không dừng, còn nỗi lo có đoạn sau thì dừng được ở chỗ có việc.

Nên mình đưa cô tờ giấy nhỏ, ba dòng. Mình làm cho mình trước, đúng cái tuần con gái Mi xin đạp xe đi học một mình và chuyện đó chiếm hết đêm của mình.

Cô Lan viết xong, cười: "Nghe như làm giấy tờ." Mình cũng thấy vậy, và đó là lý do nó chạy. Tờ giấy đúng là tờ giấy nhàm, không chữ nào hồi hộp. Lần đầu mình viết cho Mi, đọc xong thấy yên được vài phút, rồi một cái lỡ khác chen vào. Sau vài đêm có người thấy mỗi lỡ có một tờ riêng thì đỡ rối, cũng có người thấy tờ giấy đẻ thêm lỡ. Ngày bận thì một lỡ, một dòng.

Mình từng ngồi viết luôn mười nỗi lo trong một tối, tưởng như vậy là chu toàn. Sáng ra cầm mười tờ giấy, tờ nào cũng thành một thứ phải giữ, và đầu còn ồn hơn. Mỗi ngày một lỡ là đủ. Ai muốn nhìn kỹ nỗi lo đúng cái giờ nó hay tới thì có bài lo lắng lúc ba giờ sáng, khi mọi thứ trông tệ hơn thực tế viết đúng giờ đó.

Ba câu về chuyện bắt đầu và buông tay

Tui sợ tui làm hỏng thêm

Cậu Duy mang chiếc xe đạp địa hình tới, tay lái lệch, vòng thắng cọ vào vành. Cậu nói nhỏ, như xin lỗi:

— Anh làm giùm em được không? Em có thử chỉnh một lần, sợ làm hỏng thêm.

— Em chỉnh thế nào?

— Em vặn cái ốc đó, rồi... bỏ luôn.

Mình nhìn cái ốc. Cậu vặn nửa vòng, thấy chưa ổn thì sợ và dừng hẳn. Cái nặng của cậu không nằm ở cái thắng mà ở hai chữ "hỏng thêm", như thể cái hỏng nằm sẵn trong mỗi lần vặn.

Việc nhỏ mình chỉ cậu là vặn một phần tư vòng, thử, rồi vặn ngược lại được. Một phần tư là cỡ của việc còn rút lại được. Chỗ nào chưa biết thì cậu dùng cỡ đó. Làm với nỗi lo thì đổi hình dạng: chọn một việc mà trong ba mươi giây mình còn gỡ lại được, như nhắn một dòng "mai mình nói chuyện chút được không", chưa phải cả bài phát biểu.

Mình biết làm đúng khi sau cái vặn có một thông tin mới: thắng cọ ít hơn hay nhiều hơn. Cảm giác yên tâm thì chưa chắc có. Lần đầu cậu Duy vặn xong nhìn mình như xin phép cho cái vành được quay. Tuần sau cậu quay lại, bảo tự chỉnh được cái đèn. Mình không dám nói đó là nhờ phần tư vòng.

Có người thất vọng vì vặn một phần tư mà vành vẫn còn cọ, nên vặn luôn cả vòng cho xong, muốn việc dứt ngay. Bước lớn thì khó rút lại, và cái cọ mới thường to hơn cái cọ cũ.

Giữ yên sau được không

Bà ngoại dắt đứa cháu gái sáu tuổi vào tiệm, nhờ mình tháo hai bánh phụ. Con bé đứng nép sau chân bà.

— Con nhỏ sợ té. Tui cũng sợ. Anh tháo ra rồi tui giữ yên sau cho nó nghen.

Mình tháo. Ra đầu hẻm, bà giữ yên sau, con bé đạp, bà chạy theo, hai bàn chân bà nhấc lên hạ xuống không đều. Tới đoạn thứ ba mình thấy bà buông tay. Chỉ một nhịp, rồi bà giữ lại. Một nhịp nữa. Bà không biết mình làm vậy, tới khi mình hỏi, bà mới nói "ủa, tui buông hả".

Bà sợ bàn tay buông là con bé ngã. Mình nghĩ bà buông được vì nhịp buông ngắn tới mức chưa kịp sợ. Cái đau nhất ở chuyện này không phải con bé có té hay không. Là cái giây nhận ra mình không còn là chỗ để nó vịn.

Việc nhỏ mình đưa cho người lớn, và cho mình hồi cầm yên sau xe Mi lúc nó mới tập: buông một nhịp. Ở bãi đất rộng, không xe cộ, đội mũ cho bé, buông chừng bằng một hơi thở rồi giữ lại. Mình thấy làm đúng khi sau nhịp buông bé vẫn đạp thẳng và người giữ vẫn đứng yên tại chỗ, chưa ai phải chạy. Lần đầu cả hai bên thấy nhịp đó ngắn như ăn trộm. Qua vài buổi, có bà buông được hai nhịp, có người vẫn một nhịp mãi. Ngày bận thì buông đúng một nhịp, vào lúc thấy bé đã thẳng.

Mình hay thấy người ta đứng canh nhịp buông, đếm từng giây, mắt không rời con bé, nên bàn tay vẫn chưa thật sự buông. Đó là giữ bằng mắt. Chưa buông thì chưa tính.

Nó đi một mình được chưa

Mi mười ba tuổi, mới đây xin đạp xe đi học một mình, ba cây số. Mình nói "để ba coi". Một tuần sau mình thấy mình đã chạy xe máy theo sau nó hai buổi sáng, cách chừng trăm mét, chọn chỗ để nó khỏi thấy.

Cuối tuần Mi phát hiện. Con bé không giận. Nó nhìn mình như thể đã biết từ buổi đầu.

— Ba, ba theo con làm gì? Ba tưởng con không nhìn gương hả?

— Ba cũng không biết nữa.

Mình thật sự không biết mình theo nó để bảo vệ nó hay để dỗ chính mình. Chắc là cả hai. Cái mình biết là cách đó không chạy: ba cây số, mỗi sáng thêm một cái bóng của mình vào chuyện nó đi, và nó mất luôn cái "một mình" nó đã xin.

Mình thử cách khác. Hai cha con đạp cùng đoạn đường một lần, ngày chủ nhật, và chọn ba mốc: cột đèn trước tiệm sách, ngã tư có cây sao, cổng trường. Đến cổng trường thì nó nhắn đúng một chữ: "tới". Chỉ vậy. Không định vị, không hỏi thêm.

Mấy sáng đầu mình ngồi ở tiệm nhìn đồng hồ, bóp một cái bơm hơi chẳng cần bơm, và bảy giờ hai mươi tin nhắn tới. Một chữ. Có hôm tin trễ năm phút, mình thấy ngực thắt lại y hệt hôm đầu. Mình không dám nói cái mốc làm hết lo. Nó chỉ cho nỗi lo một hình dạng nhỏ: bảy giờ hai mươi, một chữ.

Tuần thứ ba mình trượt. Bảy giờ mười lăm mình nhắn "con tới chưa". Mi nhắn lại: "Chưa tới giờ ba." Đúng. Mình tưởng nhắn vậy là quan tâm. Hóa ra cái mốc chỉ có nghĩa khi cả hai đều tin nó đúng giờ, và tin nhắn của mình đã kéo nó về lại mốc của mình.

Mình không biết cách này hợp với mọi nhà không. Có nhà cần nhiều mốc hơn, có nhà ít hơn. Nhà mình dùng một mốc và mình vẫn đang học. Có thể bài học cách chấp nhận sự dở dang của cuộc sống hợp với chỗ này hơn lời mình.

Nếu làm theo mà vẫn thấy lo

Cuối tháng Mười một, chị Thục ghé tiệm lại, tay ôm cái hộp nhỏ.

— Anh Thịnh, em làm hai chồng rồi. Mà chồng "cho chắc" cứ dài ra. Em nên làm sao?

— Chồng thứ hai dài ra là chuyện thường, chị. Để anh nghĩ.

Mình nghĩ thật, mất cả một buổi chiều ngồi sửa cái xích, và ra hai chỗ.

Thứ nhất: viết ra rồi nỗi lo đẻ thêm. Ba dòng, hai chồng, một phần tư vòng, cái nào cũng có thể mở một đoạn mới. Khi đó thì dừng, và cho mỗi ngày đúng một việc. Việc còn lại cứ để nằm đó, đợi mai. Tiệm mình có lệ tương tự: mỗi xe một thẻ treo, hôm nay làm được bao nhiêu chiếc thì làm, chiếc khác để mai.

Thứ hai: cái đang lo không phải một việc làm được. Nó nằm ở chỗ chẳng có ốc nào để vặn, không có mốc nào để đặt, không có ai để gọi. Khi đó mấy việc nhỏ ở trên chạy tới một chỗ rồi hết. Mình không dám nói bạn làm sai. Có thể bạn cần một người ngồi nghe, như ông Ba ngồi trên ghế đẩu nghe mình nói chuyện dây thắng. Một người có chuyên môn thì càng tốt, vì họ nghe được cả những chỗ bạn chưa biết gọi tên.

Cách này cũng không hợp với mọi người. Có người thấy viết ra giấy là thêm một việc, và với họ thì cầm một vật gì trong tay lúc lo, như cái cờ lê nhỏ, đỡ hơn. Cái giữ lại chỉ là một chỗ cho nỗi lo bám vào, ở đâu cũng được.

Bảy giờ sáng, mình kéo cửa sắt lên. Cái bơm tay đã ở trên đinh. Một chiếc xe đạp con nít màu xanh dựng chờ bên ngoài, nhãn dán còn dính ở yên, chủ nó chưa tới.

Khi nào nên tìm một người có chuyên môn

Bài này là sáu chuyện từ một tiệm sửa xe đạp về những câu hỏi mang theo nỗi lo, kèm vài việc nhỏ để thử. Nó không thay được điều trị, và mình không hứa việc nhỏ nào ở đây sẽ làm nỗi lo ngừng lại.

Nhưng có mấy dấu hiệu nên đưa cho một người có chuyên môn, đừng tự mang một mình:

• Nỗi lo chiếm gần hết ngày, kéo dài nhiều tuần, và việc ăn, ngủ, làm hằng ngày của bạn đổi khác vì nó
• Bạn không làm nổi một việc bình thường, như cho con đi học hay ra khỏi nhà, vì sợ chuyện "lỡ"
• Khi nỗi lo tới, bạn khó thở, tức ngực hay tim đập dồn, nên đi khám để biết có nguyên nhân thể chất nào không, đừng tự cho rằng đó chỉ là lo
• Bạn nghĩ tới việc làm đau chính mình, dù chỉ là một ý nghĩ chạy qua

Ý cuối thì không chờ. Nói với một người bạn tin, ngay hôm nay. Trang Hỗ trợ khẩn cấp nói rõ những gì luôn đúng trong lúc như vậy.

Gặp một người có chuyên môn về nỗi lo không có nghĩa là bạn không tự lo được. Đó chỉ là mang xe tới tiệm khi cái xích kêu lạ, trước khi nó đứt.