Bảy câu hỏi để viết ngay khi tỉnh dậy sau một giấc mơ có người đã mất

Thôi dậy đi.

— Chưa. Nằm thêm chút nữa.

— Bột không chờ đâu.

— Biết rồi. Nhưng ảnh còn ngồi ở bậc cửa sau.

Ba giờ hai mươi sáng. Ánh đèn đường lọt qua khe cửa, vẽ một vạch cam lên tấm chăn. Mình làm bánh bột lọc ở một cái hẻm nhỏ, hơn hai mươi năm, ngày nào cũng dậy lúc ba giờ rưỡi để nhồi bột, hơ lá chuối trên lửa, gói cho kịp bán buổi sáng. Hôm đó mình dậy sớm mười phút, vì một giấc mơ.

Giấc mơ không có gì cả. Anh Lộc ngồi ở bậc cửa sau, lưng quay về phía mình, rửa lá chuối trong cái thau nhôm, đúng như mười mấy năm ảnh vẫn ngồi vậy. Mình đứng ở cửa bếp. Ảnh nói, không quay lại: "Cái nồi hấp lớn còn dùng được không em?" Mình định trả lời. Rồi mình thức.

Tay mình quờ ra, cầm điện thoại lên xem giờ. Màn hình sáng, ba giờ hai mươi mốt, và cái bậc cửa sau, cái thau nhôm, cái lưng quay đi, tan như hơi nước bay khỏi nắp nồi. Mình giữ lại được đúng một thứ: câu hỏi về cái nồi.

Nếu bạn từng thức dậy sau một giấc mơ có người đã mất, và trong mấy giây đầu không biết mình đang vui hay đang hụt, thì bài này viết cho bạn. Nó không giải mộng. Nó là bảy câu hỏi mình viết ra từ những buổi sáng như vậy, mỗi câu trả lời được bằng một dòng, trong mười phút đầu tiên, trước khi mọi thứ tan hết.

Bài này không nói giấc mơ có nghĩa gì. Mình không biết. Có người tin người ấy đã về, có người tin đầu óc mình đang tự xếp lại những thứ cũ, và mình đã nghe cả hai cách nói từ những người mình quý. Bài này không chọn bên nào. Nó cũng không phải cách để mơ lại, hay để giữ giấc mơ lại bằng mọi giá. Nó chỉ hỏi một việc nhỏ: lúc bạn tỉnh dậy, trong tay bạn đang có gì.

Mười phút đầu tiên, và cái điện thoại cạnh gối

Lần thứ hai mình mơ thấy ảnh, cách lần đầu chừng hai tuần, mình đã để sẵn bút. Không phải cuốn sổ nào đẹp, mà là xấp giấy lót bánh cắt vuông và cây bút bi đỏ mình vẫn dùng ghi đơn, kê trên cái ghế nhựa thấp cạnh giường. Ba giờ bốn mươi hai phút, mình ngồi ở mép giường, bật cái đèn bàn nhỏ, viết ra mặt sau một tờ giấy lót. Tay còn hơi run, chữ xiêu vẹo, nhưng đọc được.

Cái dễ thấy là viết cho khỏi quên giấc mơ. Mình cũng tưởng vậy. Nhưng khi ngồi viết, mình thấy cái mình sợ mất không phải hình ảnh. Hình ảnh thì tan thế nào cũng tan, nhiều người kể với mình y như vậy, cả mấy bà bán hàng gần nhà. Cái mình sợ mất là vài giây ngay lúc tỉnh: lúc đó mình tin cả hai điều cùng một lúc, ảnh đang ngồi ngoài bậc cửa, và ảnh đã mất. Hai điều không chịu nhau, mà nằm chung trong đầu mình đúng vài giây. Không ai kể lại vài giây đó, vì chưa kịp thành một câu thì người ta đã với tay lấy điện thoại, xem giờ, rồi vào nhịp của ngày, và nhịp đó có nhồi bột, có gói bánh, có đơn hàng, đủ lớn để nuốt luôn mọi thứ.

Cho nên mười phút đầu tiên không phải để hiểu. Nó là cái khe nhỏ giữa giấc mơ và buổi sáng, và chuyện duy nhất mình làm trong khe đó là đặt từng thứ xuống giấy theo thứ tự dễ tới khó.

Lần đầu làm, mình thấy mình hơi buồn cười, ngồi giữa đêm viết bảy dòng cho một giấc mơ về cái thau nhôm. Cũng có sáng mình ngồi tới nơi mới nhận ra mình chẳng còn nhớ gì để viết, và tờ giấy cứ trắng. Sau một tuần, mình có ba tờ, nét chữ ba kiểu khác nhau. Có người làm vậy rồi thấy lòng nhẹ đi một ít, có người thấy nặng hơn, mình thì có sáng nhẹ có sáng nặng, và mình không đoán được hôm nào sẽ ra sao.

Mình biết mình làm đúng khi tờ giấy trông xấu: chữ nghiêng, câu cụt, có dòng chỉ một chữ. Hôm nào tờ giấy đẹp, đủ chủ ngữ vị ngữ, là hôm mình đang kể cho một người đọc tưởng tượng nghe chứ không viết cho mình.

Ngày nào thức dậy muộn, hoặc đơn hàng đang đợi, thì chỉ viết câu thứ tư, đúng một dòng.

Sáng thứ ba mình sai theo kiểu ngược lại, là viết quá nhiều. Mình vừa viết vừa nghĩ: phải viết cho thật đủ, đúng từng chi tiết, để sau này còn nhớ. Mình ngồi bốn mươi phút, viết kín hai mặt giấy, bột nhồi trễ, bánh ra chậm, và tới trưa mình mệt tới mức không thấy mình đã làm được gì cho ảnh. Từ đó mình giữ quy tắc: một dòng một câu, đến dòng bảy là hết, kể cả khi còn nhớ nhiều. Cái còn nhớ nhiều thì cứ để nó nhớ.

Bảy câu hỏi, từ nhẹ tới sâu

Mình xếp từ dễ tới khó, vì sáng sớm đầu óc chưa chịu nổi câu nặng. Bạn có thể dừng ở câu nào cũng được.

Mình viết bằng bút bi đỏ vì nó nằm sẵn đó, và chữ đỏ trên giấy lót bánh thì mình không nhầm với đơn hàng. Bạn dùng gì cũng được: mép trang báo, mặt sau tờ hoá đơn, hoặc ghi chú trong điện thoại, nếu bạn chắc là mình sẽ không trượt sang xem thứ khác.

Bạn đang ở đâu trong giấc mơ, và ánh sáng chỗ đó ra sao?

Chỉ nơi chốn, chưa cần có người. Có người chỉ nhớ màu bức tường, vậy cũng đủ một dòng.

Giấc mơ của mình lần nào cũng ở bếp sau, nhưng ánh sáng thì mỗi lần một kiểu: lần đầu vàng như buổi chiều, lần hai trắng như đèn tuýp lúc bốn giờ sáng. Mình chưa hiểu vì sao, và mình để nguyên chỗ chưa hiểu đó. Câu này dễ vì nó không đụng tới người. Tay mình quen lại với cây bút trước, rồi mới tới chỗ khó.

Người ấy đang làm gì bằng đôi tay?

Gấp, rửa, nhấc, cầm. Nếu họ chỉ ngồi, viết họ ngồi thế nào.

Có hôm mình mơ thấy ảnh mà không thấy mặt, và suốt ngày hôm sau mình lo mình đang quên mặt ảnh. Tối đó mình mở lại tờ giấy: dòng thứ hai ghi "ảnh vắt lá chuối, ngón cái gập vào". Mình tả được cả ngón cái. Mặt thì không rõ, nhưng tay thì rõ, và mình thấy bớt sợ một chút. Mình không biết vì sao, chỉ biết viết cái tay ra giấy làm mình đỡ nghĩ về cái mặt.

Họ có nói gì không, hay chỉ có tiếng động?

Viết đúng chữ, kể cả khi nó vô nghĩa. Nếu im lặng, viết "im".

Câu của mình là cái nồi hấp lớn. Có một buổi sáng mình ngồi tìm trong đó một lời dặn: giữ cái nồi hay đổi nó, hay ảnh muốn nói gì khác. Bà Tám bán xôi cạnh sạp mình nghe kể, cười:

"Mơ thấy ảnh hả? Ảnh nói gì?"

"Hỏi cái nồi hấp lớn."

"Ừ, ảnh lo cái nồi hoài."

Bà cười, mình cười theo, rồi nghẹn, và cả hai cái đó đến cùng một lúc. Mình thôi tìm lời dặn từ đó. Câu hỏi cái nồi không cần phải là gì khác ngoài câu ảnh vẫn hay hỏi.

Trong năm giây đầu lúc tỉnh dậy, bạn thấy gì trước: vui, hụt, giật mình, hay chẳng thấy gì?

Gọi tên nó, chưa sửa. Không có đáp án đúng, và "vui" cũng không phải xin lỗi ai.

Câu này là chỗ nhiều người dừng, và mình hiểu. Lần đầu mình viết chữ "vui", mình nhìn nó một lúc rồi định gạch đi, vì thấy như mình phản bội ai đó. Vui là vui vì được gặp ảnh, dù chỉ trong mơ. Hụt là hụt vì tỉnh. Hai thứ cùng thật, và mình viết cả hai, một chữ trên một dòng. Bạn không cần quyết cái nào thật hơn.

Có sáng chữ đầu tiên mình viết là "sợ". Sợ gì thì mình không biết, và không ghi thêm. Chữ "sợ" đứng một mình trên dòng, vậy cũng được.

Có điều gì trong giấc mơ khác với ngoài đời không, và bạn thấy sao về chỗ khác đó?

Nhà rộng hơn, người trẻ hơn, một căn phòng chưa từng thấy. Chỗ khác không phải dấu hiệu gì, chỉ là chỗ để nhìn.

Trong giấc mơ lần thứ hai, sân sau nhà mình rộng gần gấp đôi sân thật. Mình đã nghĩ cái sân rộng ra là điều gì đó, rồi lật cuốn sách giải mộng của bà hàng xóm, rồi đóng lại vì thấy mình đang làm một việc kỳ cục lúc năm giờ sáng. Giờ mình viết nó như viết một chuyện bình thường: "sân sau rộng gấp đôi". Hết. Ghi cái khác ra như ghi chiều rộng của cái bàn thì đỡ bị nó kéo đi.

Nếu giấc mơ kéo dài thêm mười phút, bạn muốn thêm gì, hay muốn nó dừng ở đâu?

Muốn dừng cũng là một câu trả lời. Có người muốn thêm một câu nói, có người chỉ muốn thêm một nhịp ngồi cạnh nhau.

Đây là câu mình viết lâu nhất. Mình ngồi nhìn tờ giấy chừng hai phút. Rồi mình viết: "Còn, anh." Viết xong mới biết mình nợ ảnh câu trả lời từ lúc ba giờ hai mươi mốt, từ cái lúc ảnh hỏi mà mình chưa kịp đáp. Câu hỏi này dễ kéo người ta đi xa: viết cả đoạn tiếp theo của giấc mơ, rồi sa vào đó. Mình giữ một dòng thôi.

Bạn muốn mang gì từ giấc mơ vào ngày hôm nay, và muốn để lại gì trên trang giấy?

Có thể mang một câu. Có thể để lại hết. Cả hai đều được.

Hôm đó mình mang theo đúng một thứ: mình hơ lá chuối lâu hơn thường lệ, đứng đó nghe mùi lá chuối xém lan ra bếp, và để tay làm chậm đi một chút. Còn tờ giấy thì mình gấp tư, bỏ vào túi tạp dề, rồi quên nó tới tối. Mình nghĩ việc để lại cũng là một việc.

Sáng thứ Năm, con gái mình, bé Vy, dậy phụ gói bánh, thấy tờ giấy thò ra khỏi túi tạp dề.

"Mẹ viết gì mà sáng nào cũng ngồi mép giường vậy?"

Mình đưa nó đọc dòng thứ sáu. Nó đọc "Còn, anh." rồi ngước lên.

"Ba hỏi mẹ cái gì?"

"Cái nồi hấp lớn."

Vy im một lúc. "Hồi nhỏ ba cũng hỏi con y chang. Con tưởng ba chỉ hỏi con thôi."

Hai mẹ con đứng đó, tay còn dính bột. Mình không biết có nên cho con bé đọc tờ giấy hay không, và tới giờ vẫn chưa chắc. Chỉ biết sau hôm đó có một điều mình thấy rõ: người cùng nhớ ảnh có thể đang đứng ngay trong nhà, và mình đã mấy tháng không hỏi.

Nếu thử rồi mà tờ giấy cứ trắng, hoặc cứ nặng

Có sáng bạn không mơ gì, hoặc mơ mà không nhớ gì, và tờ giấy nằm đó trắng. Mình từng ba tuần liền không nhớ nổi một giấc mơ nào, và cứ ngồi cạnh tờ giấy như ngồi cạnh một cái ghế trống. Chuyện đó không có nghĩa là bạn làm sai. Nhiều người không nhớ mơ, và không ai ép được. Nếu bạn thấy mình đang ép, hãy bỏ cả bảy câu, chỉ giữ câu thứ tư: sáng nay thức dậy, bạn thấy gì trước? Câu đó trả lời được dù không có giấc mơ nào.

Chỗ thứ hai nặng hơn. Có giấc mơ không êm. Người ấy trông không như lúc khoẻ, hoặc có một cảnh bạn không muốn nhớ lại. Viết ra những giấc mơ như vậy có thể làm nó rõ hơn chứ không nhẹ hơn. Lúc đó đừng ép mình qua đủ bảy câu. Chỉ viết câu thứ tư, đúng một dòng, rồi đứng dậy làm một việc bằng tay: rửa mặt, đun nước, hơ một lá chuối. Gấp tờ giấy lại và đừng đọc lại sáng đó. Nếu những giấc mơ như vậy đến đêm này qua đêm khác, làm bạn sợ đi ngủ hoặc ngủ không được trong nhiều tuần, thì đó là việc nên nói với một người có chuyên môn, và mấy dấu hiệu ở cuối bài này nói rõ hơn.

Với những ai không hợp viết giữa đêm, có thể viết vào một buổi khác trong ngày, và bài về viết ký ức tri ân người đã khuất có thể là chỗ bắt đầu. Có người không hợp viết, mà hợp nói thành tiếng cho một người nghe. Cũng được. Cùng một việc, khác chỗ đặt tay.

Chiều hôm đó, bán xong, mình rửa cái nồi hấp lớn. Cái nắp vẫn hơi khênh một bên như mọi lần. Mình lau khô, đặt lại lên bếp, đúng chỗ của nó. Còn dùng được.

Khi nào nên tìm một người có chuyên môn

Bài này là chuyện của một người làm bánh bột lọc về bảy câu hỏi để viết sau giấc mơ có người đã mất. Nó không thay được điều trị, và mình không hứa rằng viết thì giấc mơ sẽ bớt đến hay nỗi buồn sẽ nhẹ đi.

Nhưng có mấy dấu hiệu nên đưa cho một người có chuyên môn, đừng tự mang một mình:

• Những giấc mơ về người đã mất làm bạn sợ đi ngủ, hoặc ngủ không được nhiều đêm liền trong nhiều tuần
• Bạn không ăn, không ngủ được, hoặc không làm nổi những việc hằng ngày trong nhiều tuần sau mất mát
• Bạn mệt kéo dài, ngực nặng hay khó thở lặp lại, nên đi khám trước để loại trừ nguyên nhân thể chất
• Bạn nghĩ tới việc làm đau chính mình, dù chỉ là một ý nghĩ chạy qua

Ý cuối thì không chờ. Nói với một người bạn tin, ngay hôm nay. Trang Hỗ trợ khẩn cấp nói rõ những gì luôn đúng trong lúc như vậy.

Nói chuyện với một người có chuyên môn về nỗi mất mát không có nghĩa là bạn đang buồn sai cách. Đó chỉ là thêm một người cùng mang.