Bốn hiểu lầm về chuyện dạy con nói cảm ơn

"Nói gì con?"

Ba chữ ấy mình đã nói không biết bao nhiêu lần. Chủ nhật vừa rồi mình nghe lại chính giọng mình, rõ như nghe băng ghi âm, và thấy nó nghe giống một câu hỏi thi hơn là một lời nhắc.

Mình là mẹ của Sóc, năm tuổi. Mình không phải chuyên gia nuôi dạy trẻ, và những gì dưới đây chỉ là bốn điều mình từng tin, thử, rồi dần bỏ, sau mấy tháng để ý một đứa nhỏ cụ thể trong một căn nhà cụ thể.

Bài này không phải bảng chỉ cách dạy con cho đúng. Mình không biết con bạn, và con mình cũng không phải mẫu chung cho đứa nào khác. Bài cũng không chê ai đang nhắc con nói cảm ơn: mình vẫn nhắc, ở một chỗ khác, vào một lúc khác.

Nói ngay lúc nhận thì mới là lễ phép

Chủ nhật, chín giờ rưỡi sáng, trời nắng nhẹ. Cô Tư nhà bên đưa hai trái mận chín qua khe hàng rào sắt, mùi mận ngọt thoảng lên tận mũi. Sóc cầm lấy bằng cả hai tay, nhìn trái mận, không nhìn cô.

"Nói gì con?" mình hỏi.

Sóc cúi đầu xuống, ngón cái vuốt vuốt vỏ mận.

"Con? Cô cho mận, nói gì nè?"

"Thôi thôi, con nhỏ mà," cô Tư cười. Mình thấy mặt mình nóng lên. Lúc đó, mình không còn nghĩ tới Sóc, cũng không nghĩ tới trái mận. Mình đang nghĩ tới ánh mắt của cô Tư.

Mãi về sau mình mới thấy: khi mình nhắc ngay lúc đó, mình không dạy con cảm ơn. Mình đang dạy con rằng chữ cảm ơn là thứ để người lớn thôi nhìn mình. Nó thành một câu mật khẩu mở cửa ra khỏi một khoảnh khắc ngượng, gắn với ánh mắt và giọng của mình, không gắn với trái mận. Trong khi mình mong con thấy một điều khác: có người vừa nghĩ tới con.

Cách mình thử: một tuần không nói câu "nói gì con". Thay vào đó, mình làm mẫu thành tiếng mỗi khi mình nhận cái gì, kể cả với người bán hàng: "Cảm ơn cô nha." Rồi tối đó, lúc tắt đèn, mình hỏi: "Hồi sáng cô Tư đưa mận, con thấy sao?" Mình biết mình làm đúng khi con kể lại bằng lời của con, dù chỉ là "mận ngọt".

Mấy ngày đầu Sóc im hơn. Mình ngượng hơn con, có hôm mình muốn nhắc lại cho đỡ ngại. Sau hơn một tuần, có hôm con tự nói nhỏ xíu "cảm ơn" khi đã quay lưng, có hôm không nói gì. Nhiều phụ huynh kể con họ nói sớm hơn, có người kể phải mất mấy tháng, và mình không biết con mình thuộc kiểu nào. Ngày bận quá thì chỉ cần làm một việc: khi mình nhận gì, mình nói cảm ơn thành tiếng.

Chỗ mình hay hỏng là giữ cái luật ấy cả khi có người ngoài đứng nhìn, vì mặt nóng. Rồi mình thốt ra: "Xin lỗi cô, con nhỏ chưa biết phép." Sóc nghe. Con đứng đó nghe mẹ nói mình chưa biết phép. Nó hấp dẫn vì nó làm người lớn bên kia yên tâm, và làm mình khỏi mắc lỗi với họ. Thay vào đó, mình tập nói một câu thay con, ngắn, không phán xét: "Cô cho, con ăn nha." Vừa đủ để khoảnh khắc đó trôi, mà không lấy con làm cái cớ.

Con không nói thì là con vô ơn

Buổi chiều, bà ngoại gửi sang một hộp bánh bông lan. Sóc nhận, ôm nó vào lòng, bước thẳng vào nhà, không nói một chữ. Mình nhìn theo và trong đầu hiện lên một câu: đứa nhỏ này không biết trân trọng. Mình xấu hổ ngay khi nghĩ ra nó, vì nó nghe quá giống một câu cũ mình từng nghe.

Tối đó, đang đánh răng, Sóc ngẩng mặt lên khỏi bồn rửa, miệng còn đầy bọt, nói: "Mẹ ơi, bà ngoại nhớ con thích bánh bông lan hả."

Mình đứng sững. Đó là cách của con, cả buổi chiều nó đã mang cái hộp đi quanh nhà như mang một con thú nhỏ, và đến tối thì nó nói ra điều nó nghĩ. Chỉ là không phải bằng ba chữ mình đang chờ.

Bề ngoài, mình tưởng nó thiếu lễ độ. Bên dưới, mình mới nhận ra: mình đang chờ một hình thức, và vì hình thức không xuất hiện đúng lúc nên mình kết luận là không có gì bên trong. Trong khi có thể bên trong có đủ, chỉ chưa tìm thấy chữ.

Một tuần, mình ghi vào điện thoại những lúc con "cảm ơn không bằng chữ": chạy lại ôm chân, chia cho mẹ nửa trái mận, kể lại ở bồn rửa mặt. Ngày đầu mình tìm thấy không cái nào, vì mình đang đợi ba chữ. Ngày thứ tư, mình ghi được hai. Có người thử xong thấy chẳng ghi được gì, và điều đó cũng đáng biết, chỉ là chưa phải kết luận về đứa nhỏ. Ngày bận quá, chỉ cần ghi một cái vào cuối ngày.

Chỗ dễ trượt có hai. Một là bắt con đổi hình thức ngay: "Con phải nói thành lời mới được." Hai là ngược lại, đọc mọi hành động của con thành biết ơn, kể cả khi con chỉ đang đói. Hấp dẫn vì mình muốn có bằng chứng. Thay vào đó, mình gọi tên điều mình thấy, không thêm nghĩa: "Con chia mẹ nửa trái mận. Mẹ thấy con nhớ tới mẹ." Và mình tránh so sánh với bạn Na ở lầu dưới, đứa ai gặp cũng "dạ" tròn môi, vì câu đó chỉ dạy con rằng thứ đang bị đo là mình.

Người lớn cảm ơn con thì con sinh hư

"Mẹ cảm ơn con" nghe lạ tai, nhất là với một đứa năm tuổi. Mình từng nghĩ dạy con lễ phép là việc một chiều, từ trên xuống.

Rồi một chiều mình đang lau nhà, cái nón bay khỏi bàn, Sóc chạy tới nhặt đưa mình. Mình đáp: "Ừ." Một chữ, đúng phản xạ, và tay vẫn lau. Sóc đứng một giây, nhìn mình, rồi chạy đi. Mình dừng cây lau nhà. Mình vừa dạy con cảm ơn cả tuần, và chính mình đã không nói.

Cái mình tưởng là chuyện "oai" của người lớn hoá ra là chuyện khác: mình muốn con nói cảm ơn như một thói quen xã giao, trong khi mình không cho nó thấy cảm ơn là thứ hai bên cùng nói. Con mình học cách nói bằng cách nghe, và hình như ít khi học từ lời giảng.

Bài tập nhỏ: mỗi ngày một lời cảm ơn con, cụ thể đến mức có danh từ trong đó. "Cảm ơn con xếp dép ngay ngắn." "Cảm ơn con đưa mẹ cái nón." Không kèm lời khen, không kèm "giỏi". Mình thấy mình đang làm đúng khi lời cảm ơn có một danh từ và mình không thêm gì sau nó. Con thường không phản ứng, chỉ tiếp tục việc của nó. Hai ba ngày đầu Sóc nhìn mình như nhìn người lạ. Sau khoảng một tuần, một chiều con đưa mình cái khăn lau rồi nói "mẹ cảm ơn con đi", cười tinh nghịch. Mình cảm ơn, và cả hai cùng bật cười. Cũng có nhà con không phản ứng gì mấy, chỉ lặng lẽ làm tiếp, không sao. Ngày bận quá: một lời, vào lúc cuối ngày cũng được.

Chỗ mình vấp là cảm ơn có điều kiện. "Cảm ơn con, giờ ngồi yên nha." "Cảm ơn con, vậy là ngoan rồi." Hấp dẫn vì nghe vẫn lịch sự, mà thật ra nó là một cách dỗ, và đứa nhỏ nghe ra ngay. Thay bằng một lời cảm ơn không đòi gì sau đó. Nó phải đứng một mình.

Muốn con biết ơn thì phải kể công

Bữa cơm tối. Bà nội gắp thêm thịt vào chén Sóc, nói giọng thương: "Ba mẹ lo cho con đủ thứ, lớn lên con phải nhớ ơn nha."

Sóc ngừng nhai. Cái muỗng treo giữa chừng, mắt con tròn lại. Mình ngồi giữa bà và con, nghe tiếng quạt trần quay, tay cầm đôi đũa mà không gắp được gì. Mình biết bà nói vậy vì bà thật sự cực, từng nuôi chồng con trong những năm khó. Mình cũng biết lời đó có thể rơi lên đầu một đứa năm tuổi như một cục đá nhỏ.

Nghe thì giống dạy biết ơn. Nhưng kể công biến lòng biết ơn thành một khoản nợ. Mà nợ thì người ta trả cho xong, hoặc né, chứ ít ai thấy ấm. Biết ơn nảy ra từ cảm giác được ai đó nghĩ tới mình, không nảy ra từ cảm giác mắc lỗi. Mình không dám nói bà sai, bà nói bằng cả tấm lòng. Nhưng mình cũng không muốn đó là cách duy nhất con nghe về chữ ơn.

Mình thử một việc nhỏ, và phải đợi lúc yên: kể một chuyện mình từng được giúp, ngắn, không rút ra bài học, không kèm chữ "nên". Ví dụ: "Hồi mẹ nhỏ, có lần mẹ làm rơi tiền mua gạo, bác bán rau kế bên cho mẹ mượn, không hỏi gì." Hết. Lần đầu Sóc hỏi "rồi sao nữa", mình chưa chuẩn bị đoạn sau, và mình ngập ngừng. Có người thấy con nghe xong im lặng rồi hỏi sang chuyện khác, không sao, chuyện vẫn nằm đó. Ngày bận: một câu, ở lúc đi ngủ.

Cái mình biết rõ nhất, vì mình đã làm, là kể lúc đang giận. Hôm con làm đổ ly sữa, mình nói "mẹ đi làm vất vả vì ai", và câu đó, ra khỏi miệng, nặng hơn mọi lời cảm ơn mình định dạy. Nó hấp dẫn vì lúc mệt, mình thật sự muốn con hiểu. Thay vào đó, mình để cơn mệt qua đã, rồi nói một câu thật về chính mình: "Hồi nãy mẹ mệt nên mẹ nói nặng."

Nếu thử rồi mà không được

Có hai lý do hay gặp.

Thứ nhất: con càng im hơn, và bạn thấy mình như làm hỏng việc. Thường thì chỉ là con đang ngại, hoặc có người lớn đứng gần nên chỗ đó không còn là chỗ thử được. Hãy dừng ở những nơi chỉ có hai mẹ con, và làm mẫu nhiều hơn là nói. Nhiều người kể con họ cần cả mấy tháng, có đứa không bao giờ nói trước người lạ mà ở nhà vẫn nhớ, và cả hai đều ổn.

Thứ hai: người lớn trong nhà không cùng cách. Ông bà vẫn nhắc "nói gì con", vẫn kể công, vì họ thương và vì họ lớn lên như vậy. Mình không thể đổi họ, và cũng không nên thắng họ giữa bữa cơm. Chọn một chỗ là của mình, một giờ trong ngày, một câu mình nói trước khi tắt đèn, rồi để đó. Bạn có thể đọc thêm bài về ba câu ba mẹ hay nói mà mình nghe sai nghĩa, vì nhiều khi câu ba mẹ nói là một cách thương mà mình hiểu khác đi.

Nếu bạn thấy mình hay nổi nóng với con, nhiều ngày liền, và cảm giác mệt kéo dài nhiều tuần, hãy nói chuyện với một người bạn tin hoặc một người có chuyên môn. Bài tập này không thay được điều đó, và nó không phải chuyện biết ơn. Bạn cũng có thể đọc một bài về cho phép mình nghỉ ngơi mà không mang cảm giác tội lỗi, cho những hôm mệt, và một bài nói về các thói quen nói lời cảm ơn nếu bạn muốn làm mẫu nhiều hơn.

Chủ nhật tuần sau, cô Tư lại đưa mận qua hàng rào. Sóc cầm lấy bằng hai tay, nhìn trái mận một lúc, rồi ngẩng lên nhìn cô, rất chậm. Mình không nói gì. Con cũng không. Cô Tư gật đầu một cái, như thể đã đủ.