Bảy câu hỏi để viết về người đã dạy mình một điều mà họ không hề hay biết

Tờ giấy note vàng dán dưới màn hình, mép đã quăn, ghi đúng ba chữ: để anh xem lại.

Mình dán nó từ hai năm trước, bằng nét chữ của chính mình. Hôm đó mình mới thôi không còn làm chung nhóm với anh Quang, và nhận ra một chuyện hơi lạ: trong cuộc họp sáng thứ Hai, khi trưởng nhóm mới hỏi một câu mình chưa chắc, miệng mình tự nói "để mình xem lại". Không phải câu mình nghĩ ra. Là câu của anh Quang, nằm sẵn trong người mình từ lúc nào không biết.

Nếu bạn từng bắt gặp mình nói một câu, làm một cử chỉ, hay giữ một thói quen mà bạn nhận ra không phải của mình, thì bài này viết cho bạn. Nó là bảy câu hỏi để viết ra giấy về một người đã dạy bạn điều gì đó, chỉ bằng cách họ sống trước mặt bạn, và có thể họ chưa bao giờ biết điều ấy.

Việc này không phải là viết thư cảm ơn, cũng không phải đi tìm một người thầy đáng ngưỡng mộ trọn vẹn. Người bạn viết đến có thể là một người bạn chỉ thấy ngắn ngủi, một đồng nghiệp cũ, bác hàng xóm. Họ cũng không cần giỏi hay tốt hết mọi mặt. Và nếu người bạn nghĩ tới là người từng làm bạn tổn thương, bài này không đòi bạn tìm bài học trong chuyện đó. Bạn có thể chọn người khác, hoặc để bài này sang một ngày khác.

Vì sao một điều mình học được lại khó nhìn ra?

Sáng thứ Hai, 9 giờ 15, phòng họp nhỏ có cái điều hoà kêu ro ro. Trưởng nhóm mới hỏi về một lỗi trong bản cập nhật tuần trước. Mình cầm cốc cà phê sữa đá nhựa, ngón tay lạnh vì nước đá bám ngoài cốc, và nghe mình nói: "Cái này mình chưa chắc, để mình xem lại rồi báo anh." Anh ấy gật đầu, ghi vào sổ, họp đi tiếp. Mọi thứ êm đến mức mình mất một lúc mới nhận ra mình vừa làm điều mà ba năm trước mình sẽ không làm. Hồi đó mình sẽ đoán bừa một câu nghe chắc chắn, rồi lo suốt buổi.

"Anh Quang, chỗ này em làm sai rồi."

"Ừ. Để anh xem lại cùng em."

"Sao anh không bảo em sửa đi?"

"Anh cũng chưa biết sửa sao. Xem chung cho nhanh."

Đó là đoạn mình còn nhớ gần nguyên văn, từ một chiều thứ Sáu hồi mình mới vào nhóm. Anh nói vậy rồi quay lại màn hình, không có lời khuyên nào về cách sống, không có cú chốt nào. Mình chỉ nhìn thấy một người lớn hơn mình chín tuổi nói "chưa biết" mà không vỡ ra mảnh nào.

Lý do mình chưa từng nghĩ tới chuyện này, ban đầu tưởng là vì quên ơn. Không phải. Cái làm điều đó khó thấy là một thứ nằm sâu hơn: điều mình học từ một người, sau một thời gian, thôi mang nhãn của người ấy và mang nhãn của mình. Nó hoá thành "tính mình". Mình không thấy "đây là cách anh Quang nói", mình chỉ thấy "đây là cách mình nói". Muốn nhìn lại, mình phải bắt nó đứng im đủ lâu để đọc cái nhãn cũ. Viết ra giấy làm được việc đó, vì chữ không chạy theo như ý nghĩ.

Làm lần đầu, phần lớn người ta mất khoảng ba phút để bắt đầu, nhìn trang giấy trống và tự hỏi mình nên viết gì. Sau khi có vài dòng, thường mọi thứ trôi nhanh hơn. Có người thấy mắt hơi cay hoặc mỉm cười lúc nào không hay, cũng có người chỉ thấy bình thường. Sau một tuần, nếu có đọc lại, có người nhận ra một thói quen của mình có tên người, có người vẫn chưa tìm thấy, và không sao. Ngày bận: một câu, "người này dạy mình về…", rồi dừng. Một câu thôi.

Chỗ nhiều người vấp là viết thành một bài ca ngợi, đoạn nào cũng "anh ấy thật tuyệt vời, thật đáng khâm phục", rồi thấy trống rỗng. Nó hấp dẫn vì nghe đúng điều nên nói về một người mình quý, và vì viết mấy tính từ thì nhanh. Nhưng tính từ không dạy mình gì, còn một cử chỉ nhỏ thì có. Thay vào đó cứ hỏi: họ đã làm gì, ở đâu, tay cầm gì. Và đừng sửa câu cho hay, vì câu hay thường là câu đã đi qua lọc.

Bảy câu, đi từ người ấy sang mình

Nhìn người ấy trước

Ba câu đầu nhìn ra bên ngoài, vì dễ hơn. Mỗi câu viết ba đến năm dòng là đủ.

Câu một: Người ấy là ai, và lần đầu bạn để ý đến họ là lúc nào? Gợi ý: chỉ cần một cảnh. Họ đứng ở đâu, tay cầm gì, bạn đang làm gì lúc đó. Chưa cần nói họ giỏi ở đâu.

Câu hai: Họ đã làm một việc nhỏ nào mà bạn vẫn nhớ? Gợi ý: việc càng nhỏ càng tốt. Cách họ gấp tờ giấy, một câu trả lời cụt, một lần họ đứng chờ bạn mà không nhìn đồng hồ.

Câu ba: Họ hay nói câu nào, hoặc nói theo cách nào? Gợi ý: viết nguyên văn nếu còn nhớ. Không nhớ chính xác thì ghi "đại khái là", vẫn dùng được.

Mình viết câu hai trong sáu dòng: anh Quang có thói quen đặt cốc cà phê xuống bàn của người ngồi cạnh mình khi họ đang bực, không nói gì. Mình không biết vì sao chi tiết này hiện ra. Nó hiện ra, thế thôi.

Dưới những câu này có một lớp mà mình chỉ nhìn ra khi viết lại lần hai: những điều mình nhớ về một người thường không phải những điều họ tự hào. Họ không nhớ mình đã đặt cốc cà phê đó. Chuyện đó nhỏ với họ và to với mình. Khoảng chênh ấy là lý do bài này nói "không hề hay biết".

Phần này dễ trượt ở chỗ viết theo kiểu hồ sơ, tên, tuổi, chức vụ, năm sinh. Nó hấp dẫn vì gọn và có vẻ chính xác. Nhưng hồ sơ không có cái cốc cà phê. Thay vào đó cứ viết như đang kể cho một người bạn nghe.

Rồi quay lại nhìn mình

Bốn câu sau quay vào trong. Có thể khó hơn, và có thể bạn muốn dừng giữa chừng. Dừng cũng được.

Câu bốn: Điều bạn học từ họ, hiện bạn đang dùng ở đâu? Gợi ý: tìm một lần trong tuần qua. Chưa tìm ra thì ghi "chưa thấy", đó cũng là một câu trả lời thật.

Câu năm: Có điều gì ở họ mà bạn không muốn học theo? Gợi ý: không ai trọn vẹn. Ghi điều này không có nghĩa là bất kính, mà là để bạn biết mình đã chọn mang theo phần nào.

Câu sáu: Nếu họ biết bạn học được điều đó, bạn đoán họ sẽ phản ứng ra sao, và bạn chắc đến mức nào? Gợi ý: để ý chữ "đoán". Nếu họ đã không còn, hoặc không còn liên lạc, câu này có thể nặng. Bỏ qua cũng được.

Câu bảy: Có việc nhỏ nào bạn làm trong tuần này để điều đó đi tiếp, dù chỉ một lần? Gợi ý: không cần nhắn cho họ. Đi tiếp có thể là bạn nói đúng câu ấy với một người khác khi họ cần.

Mình trả lời câu năm khá lâu. Anh Quang có một thói quen mình không muốn học: ít khi nói thẳng khi anh không đồng ý, mà chỉ im. Nó khiến mình nhiều lần đoán sai ý anh. Viết ra mới thấy mình đã mang theo phần "để anh xem lại" mà để lại phần "im". Và hoá ra đó là một lựa chọn mình đã làm, không phải thứ tự nhiên có.

Mình từng nghĩ viết ra những chuyện này là nặng đầu. Hoá ra không hẳn. Có người thấy câu bảy là câu nhẹ nhất vì nó cho tay một việc để làm, cũng có người thấy câu sáu mới là câu ở lại lâu nhất. Mỗi người một khác.

Làm lần đầu, thường bảy câu không xong trong hai mươi phút, và điều đó bình thường. Sau chừng một tuần, nếu mở lại tờ giấy, có người thấy câu mình gạch dưới nghĩa khác đi, có người đọc xong thấy muốn viết thêm về một người khác. Có người không mở lại, cũng không sao. Ngày bận quá thì chỉ làm câu một và câu bốn: người đó là ai, và mình đang dùng điều gì của họ.

Lúc gần xong lại dễ vấp thế này: mang tờ giấy đi sửa thành một bài đăng, một tin nhắn hoàn chỉnh gửi cho họ. Nó hấp dẫn vì thấy đã viết thì nên làm cho có ích, và vì ai cũng muốn người ta biết mình biết ơn. Nhưng tờ giấy này viết cho bạn trước. Nếu một lúc nào đó bạn thật sự muốn nhắn cho họ, hãy viết một tin mới, ngắn hơn, chứ không dán lại nguyên tờ nháp.

Bảy câu này đứng cạnh bảy câu hỏi để viết lời cảm ơn gửi chính mình như hai cửa vào cùng một căn phòng, và nếu bạn thích viết cuối ngày, bảy câu hỏi chánh niệm cuối ngày là một nhịp khác để thử.

Nếu viết rồi mà không được

Có hai lý do hay gặp, và không cái nào có nghĩa bạn làm sai.

Lý do thứ nhất: viết đến câu nào đó thì nặng. Người bạn nghĩ tới đã mất, hoặc xa, hoặc mối quan hệ có chuyện chưa nói hết. Khi đó dừng. Đổi sang một người nhẹ hơn, như một đồng nghiệp cũ, một người bán hàng quen, hoặc đơn giản để tờ giấy sang ngày khác. Không có thứ tự bắt buộc, và không câu nào đáng để bạn ép mình viết cho xong.

Lý do thứ hai: bạn viết xong mà thấy trống, toàn những câu chung chung. Thường vì câu hai và câu ba chưa có cảnh. Quay lại, thay một tính từ bằng một vật cụ thể: cái cốc, cách họ ngồi, giọng họ lúc đó. Rồi viết lại đúng một câu thôi.

Còn nếu viết về người này làm bạn buồn nhiều tuần liền, hoặc thấy nặng tới mức ảnh hưởng ăn ngủ, công việc, thì nói chuyện với một người có chuyên môn là việc đáng làm. Không phải vì bạn viết sai, mà vì có những nỗi nhớ cần một người ngồi nghe cùng.

Tờ note vàng của mình vẫn dán dưới màn hình, mép quăn thêm một chút.

Hôm qua có một bạn mới trong nhóm hỏi một câu mình chưa chắc, và mình nghe mình nói: "Để anh xem lại cùng em."