Món không ngon thì ăn chánh niệm làm gì? Ba hiểu lầm quanh bữa cơm dở

Cái khay inox bốn ngăn, mép khay còn ướt nước rửa. Ngăn lớn đựng cơm, ngăn nhỏ bên trái đựng canh bí luộc, ngăn giữa là hai miếng thịt kho đã nguội phần mỡ, ngăn cuối là mấy cọng rau muống xào tái màu. Mười một giờ mười lăm, phòng giáo viên đã vang tiếng muỗng chạm khay lách cách.

Mình ngồi xuống, nhìn khay, và nghĩ đúng một câu: thôi, ăn cho xong.

Nếu bạn từng có những bữa như vậy, cơm căng-tin, cơm hộp công ty, mâm người ta nấu mà mình chưa quen, hay chính nồi cá mình kho hỏng, thì chắc bạn cũng từng nghĩ câu đó. Và chắc cũng từng nghe ai kể chuyện ăn chánh niệm bằng giọng của những bữa ngon: một quả táo, một ngụm trà, một tô phở. Nghe xong thấy hơi xa. Khay cơm của mình có gì để chú ý đâu.

Bài này nói ba hiểu lầm quanh chuyện đó. Mình từng tin cả ba, và mỗi lần tin là mỗi lần bỏ qua một bữa ăn.

Ăn chánh niệm không phải là ép mình thích món mình không thích. Không phải là nuốt cho hết để tỏ ra biết ơn, và cũng không phải biến một khay cơm nhạt thành trải nghiệm đáng nhớ. Nó nhỏ hơn thế nhiều: biết mình đang ăn cái gì, vào lúc mình đang ăn. Chỉ vậy. Dở hay ngon là chuyện sau.

Món dở thì còn gì để chú ý?

Mười một giờ mười lăm, mình múc muỗng canh bí đầu tiên. Nhạt. Nhạt kiểu nước luộc rau để quên muối, ấm vừa phải và hơi có mùi nồi lớn nấu cho vài trăm người. Mình với hũ tương ớt trên bàn, chan một vòng, và đầu đã chạy sang buổi họp tổ chiều nay.

— Hôm nay canh sao cô? — thầy dạy Thể dục ngồi đối diện hỏi.

— Vậy vậy thôi thầy.

Hai chữ "vậy vậy" nghe vô hại, mà thật ra chúng là cánh cửa đóng lại. Từ lúc nói ra, khay cơm thành một việc cần xong. Mình ăn hết mà không nhớ muỗng nào là muỗng nào.

Cách hiểu dễ nhất là: món dở thì chẳng có gì để chú ý. Nghe hợp lý, ai cũng nghĩ vậy.

Nhưng thử nhìn lại cái khay. Chữ "dở" gom cả bốn ngăn thành một cục để bỏ qua, trong khi bên trong cục ấy có những thứ khác nhau. Canh thì nhạt thật. Cơm còn dẻo ở giữa, hơi khô ở mép. Miếng thịt kho còn thớ, phần da hơi dai. Cọng rau muống chỗ đầu mềm, chỗ cuống còn giòn nhẹ. Không món nào ngon, nhưng cũng không món nào giống món nào. Mình không chú ý không phải vì khay không có gì, mà vì mình đã quyết định trước là không có gì, và quyết định đó nhanh hơn bất kỳ muỗng cơm nào. Một cái nhãn gắn lên là cái miệng thôi nếm, chỉ còn chờ hết.

Lần đầu thử, mình thấy gượng, vì đi tìm chữ cho một muỗng canh bí giống như làm bài tập ở lớp. Có người kể món vẫn dở y như cũ nhưng dở một cách rõ ràng hơn, và họ thấy thế cũng đỡ bực. Sau khoảng một tuần, có người nhận ra câu chê trong đầu bớt vang; cũng có người chẳng thấy khác gì, và họ vẫn ăn tử tế như thường. Cách biết mình làm đúng khá đơn giản: bạn gọi được tên hai thứ trong khay mà không dùng chữ dở.

Ngày bận thì chỉ giữ muỗng đầu tiên. Một món, hai chữ. Mười giây.

Hồi đầu mình vấp ở một chỗ khá lạ: mình ép bằng được một lời khen. Nếm canh nhạt mà nghĩ "cơm dẻo ghê", nếm thịt dai mà nghĩ "cũng đậm đà". Nghe tích cực, và nó hấp dẫn vì giống người biết sống. Nhưng đó là tự nói dối với cái miệng của mình, và cái miệng thì không bị lừa lâu. Hai chữ thật như "nhạt, nguội" đã đủ. Muốn thêm ngửi một giây trước khi ăn cũng được, vì mùi đôi khi nói rõ hơn vị.

Ăn chánh niệm nghĩa là phải nuốt cho hết, không được chê?

— Con ăn thử mắm này đi, nhà cô làm đó.

— Dạ... dạ con ăn.

Đó là bữa cơm đầu tiên mình tới nhà mẹ của người yêu. Đĩa mắm tép chưng thịt đặt ngay giữa mâm, mùi xông lên trước khi mình kịp gắp. Mình gắp một miếng nhỏ, đưa vào miệng, và nuốt như uống thuốc. Trong đầu có hai câu thay nhau chạy: Phải ăn cho hết, mình đang tập chánh niệm mà. Chánh niệm thì không được chê.

Mình nghĩ chánh niệm là chấp nhận hết. Và vì nghĩ vậy mình ăn trong tư thế căng cứng, mắt nhìn đĩa như nhìn một bài kiểm tra.

Hiểu theo kiểu đó thì chánh niệm thành một loại phép lịch sự cực đoan: nhận hết, giấu hết, nuốt hết. Nghe có vẻ đức hạnh, nhưng nó đang đảo ngược chữ chấp nhận. Cái cần chấp nhận ở đây không phải là món ăn. Là cảm giác mình đang có: mình chưa quen mùi này, mình không thích, miệng mình đang hơi khựng lại. Biết điều đó và thừa nhận với chính mình là chánh niệm. Còn nuốt hết hay chừa lại, nói gì với người nấu, là chuyện của phép xã giao, và hai chuyện đó không phải một.

Mình có thể không thích mà vẫn ăn một miếng nhỏ. Mình có thể nói "dạ con ăn ít thôi cô". Cả hai đều ổn. Cái không ổn là giả vờ với chính mình rằng miệng mình không hề khựng. Cho phép mình được chê trong đầu một câu, nhẹ thôi, rồi để câu đó đi qua.

Lần đầu thử, câu nói thầm nghe ngượng, vì từ nhỏ mình quen chỉ có hai kiểu: khen to hoặc im lặng nuốt. Sau vài lần, có người thấy mình bắt đầu phân biệt được "không thích" với "chưa quen", và hai thứ này đòi cách đối xử khác nhau. Có người thì không thấy thay đổi gì, và họ vẫn lịch sự, vẫn ăn như trước. Cách biết đúng ở đây là bạn nói được câu thầm đó mà vai không gồng lên.

Bản rút gọn cho bữa đông người, khi không có chỗ để từ từ: ngửi một lần, nói thầm một câu, rồi ăn. Mười lăm giây, không ai thấy.

Một chỗ dễ lệch: dùng bài tập này như cách tự thuyết phục mình thích món. Miếng đầu mà chưa thích thì tập thêm miếng nữa, rồi miếng nữa, như đang chạy một bài đánh giá. Nó hấp dẫn vì nghe như đang cố gắng, nhưng mục tiêu ở đây không phải là thích. Nếu miệng hoặc cơ thể thấy khó chịu thật sự, ngứa, nghẹn, khó ở, thì dừng ăn, không cần thử thêm cho phải phép. Thiền ăn ba miếng đầu đi theo hướng khác, nhưng cũng cùng ý: ba miếng đầu là đủ để biết mình đang ở đâu.

Món chính mình nấu hỏng thì ăn chánh niệm là tự hành hạ?

Có lần mình để nồi cá kho trên bếp điện rồi quay ra chấm bài. Bảy giờ hai mươi tối, mùi khét lên tận phòng khách. Mình chạy vào, mở nắp nồi đất. Đáy đen, nước kho cạn gần hết, cá co lại, mùi nước mắm cháy đặc quánh.

Trong đầu, một giọng bật lên rất nhanh: đồ hậu đậu. Rồi thêm: dở thế này ai ăn nổi, đổ đi. Tay mình đã cầm cái nồi định đổ vào thùng rác.

Nếu bạn nghĩ ăn chánh niệm là phải nuốt đúng món vừa hỏng, thì đây là chỗ nó nghe giống một hình phạt. Ngồi vào bàn, nếm phần cá khét, rồi ngẫm nghĩ về vị cháy. Ai mà làm vậy.

Nhưng nó không phải là hình phạt, và mình phải tập mới tách ra được hai thứ. Thứ nhất là vị: khét ở đáy, mặn gắt, phần cá phía trên còn mềm. Thứ hai là lời: đồ hậu đậu. Cái làm mình khó nuốt, lúc đứng cạnh thùng rác, không hẳn là vị khét mà là giọng nói kia, đang đọc bản án trong lúc mình nếm. Hai thứ này dính vào nhau tới mức mình tưởng chúng là một. Chánh niệm ở đây không bắt mình ăn hết nồi. Nó chỉ nhờ mình nghe rõ cái nào đang nằm trong miệng, cái nào đang nằm trong đầu. Phần đáy cháy đen thì bỏ cũng được. Không ai bắt ăn.

Lần đầu thử, mình thấy câu "đó là câu nói, không phải vị" nghe rất giả, như đọc kịch bản. Nhưng chừng ba bốn lần sau thì nó bắt đầu có nghĩa. Có người kể họ vẫn thấy món dở, vẫn bỏ nửa nồi, nhưng không còn thấy mình dở theo. Cũng có người bảo chẳng đổi được gì và vẫn tự trách như cũ; với họ, việc tách hai giọng chỉ đến sau, khi mệt bớt. Hai cách đều bình thường.

Ngày bận hoặc ngày mệt quá thì chỉ giữ bước ba: một câu nói thầm, đúng một lần.

Mình hay biến bước ba thành một cuộc cãi nhau. Giọng kia nói đồ hậu đậu, mình cãi lại: không, mình đâu có hậu đậu, mình chỉ bận. Cãi xong thì thắng, nhưng bữa ăn cũng nguội luôn. Chỗ nghe cho tới cuối câu rồi để nó qua là đủ. Không cần thắng. Và nếu muốn thử thêm một cách ăn chậm sau khi tách xong, nhai chậm mươi lần cho mình một nhịp khác để bám vào.

Nếu thử rồi mà vẫn thấy chẳng ra gì

Lý do hay gặp thứ nhất: món quá dở tới mức chỉ gọi tên nó cũng khó chịu. Khi đó cứ bỏ bước nếm đi, ăn nhanh, bỏ bớt, hoặc đổi sang món khác. Ép mình ngồi với một thứ làm mình thấy tệ không phải là chánh niệm, và bài này chưa bao giờ đòi vậy.

Lý do hay gặp thứ hai: bạn thử đúng lúc mệt nhất, và bài tập thành việc thứ mười một trong ngày. Hãy giữ lại đúng một thứ: muỗng đầu tiên, hai chữ thật. Nếu vẫn nặng thì bỏ, chiều mai thử lại hoặc không thử cũng được.

Và nếu chuyện ăn uống kéo dài làm bạn nặng lòng nhiều hơn chuyện món dở hay ngon, thì lúc đó điều cần không phải là thêm một bài tập, mà là một cuộc nói chuyện với người có chuyên môn.

Trưa mai, nếu khay cơm lại có ngăn canh nhạt, thử gọi tên nó bằng một chữ thật.

Rồi ăn tiếp.