Bốn lần khách ngồi mẫu hỏi "giống chưa", và điều họ thật sự đang hỏi

"Giống chưa anh?"

Câu đó mình nghe mỗi buổi chiều ở phố đi bộ, từ khi đèn đường còn chưa sáng cho tới lúc mấy chiếc xe điện chở khách đã chạy hết. Có hôm mười lần, có hôm hai mươi. Mười hai năm, tính thô thì chắc đã quá năm chục nghìn. Cái giá vẽ gấp của mình dựng ngay mép gạch, cạnh một chậu bông giấy, và người ngồi trên chiếc ghế gỗ nhỏ trước mặt, mười lăm phút, hai mươi phút, đều sẽ có lúc nghiêng đầu nhìn trộm tờ giấy rồi hỏi đúng câu ấy.

Hồi đầu mình trả lời đúng nghĩa của nó. Mắt chưa giống thì nói mắt chưa giống. Mũi đã được thì nói mũi đã được. Mình tưởng họ hỏi về nét vẽ, vì tờ giấy là thứ duy nhất ở đó để hỏi.

Mất nhiều năm mình mới nghe ra rằng đa số người ngồi trên chiếc ghế ấy không hỏi về tờ giấy. Bốn lần dưới đây là bốn lần mình nghe ra, theo thứ tự mình nhớ, và mỗi lần đều có một chuyện nhỏ cho mình dùng được ở nhà, ở chỗ làm, với những người mình gặp mỗi ngày.

Không phải câu nào cũng có tầng nghĩa khác

Mình phải nói điều này trước, vì mình từng sa vào hướng ngược lại. Có một dạo mình đọc đâu cũng thấy ẩn ý. Ai hỏi "giống chưa" mình cũng nghĩ họ đang xin được yêu thương, rồi trả lời bằng một câu rất sâu sắc, và người ta nhìn mình như nhìn kẻ ngớ ngẩn. Có nhiều khách chỉ muốn biết cái mũi đã giống chưa. Nếu mũi họ khoằm một chút mà tờ giấy vẽ thẳng, họ có quyền muốn sửa.

Nên bài này không bảo mỗi câu hỏi đều giấu một câu hỏi khác. Nó chỉ nói về những lần mà câu trả lời "mũi thì được, mắt hơi lệch" làm người hỏi im đi, không phải vì họ giận, mà vì họ không được trả lời cái họ hỏi.

Nửa bức vẽ, và câu hỏi đến quá sớm

Cô gái tên Trúc ngồi xuống lúc năm giờ chiều. Hai mươi hai tuổi, đeo ba lô, tóc buộc cao, tay vân vê cái dây áo. Mình mới ghi xong đường chân mày và nửa con mắt trái, chì còn rất nhạt, mặt giấy gần như trắng. Cô nghiêng người ra trước, nhìn trộm tờ giấy, và nói:

"Giống chưa anh?"

"Mới được cái chân mày thôi em."

"Dạ." Cô ngồi lại cho ngay ngắn. Nhưng vai cô co lại một chút, và mình để ý cô thôi nhìn mình. Cô nhìn về phía hàng bông giấy.

Mình đã vẽ tới chỗ đó hàng trăm lần mà chưa bao giờ nhận ra điều này: khi tờ giấy chưa có gì, người ngồi mẫu không thể hỏi về tờ giấy. Không có gì để giống. Câu "giống chưa" đến sớm như vậy là câu hỏi khác: tôi ngồi thế này có ổn không, anh có đang nhìn tôi, anh có thấy gì không. Và câu đáp "mới được cái chân mày" trả lời đúng phần chữ, còn phần hỏi thì rơi xuống đất.

Phần nghĩa dưới của chuyện này là cái làm mình nhớ lâu. Bị nhìn kỹ trong im lặng là một việc khó, kể cả khi người nhìn có ý tốt. Hai mươi phút ngồi yên cho một người lạ nhìn mặt mình, tay không có gì để cầm. Câu "giống chưa" là cái cớ người ta cầm lấy để được nghe một tiếng người, không phải tiếng chì sột soạt. Và ở nhà cũng vậy: người đứng nấu bếp hỏi "mặn chưa con" khi muối còn chưa kịp tan, người ngồi ở bàn họp hỏi "em nói vậy được chưa" khi chưa nói hết câu. Họ chưa cần phán xét. Họ cần ai đó cho họ biết là đang được nghe, đúng kiểu mà lắng nghe mà không nghĩ sẵn câu trả lời nói tới.

Mình bắt đầu thử làm thế này, và nó nhỏ đến mức mình nghĩ không đáng viết, cho đến khi thấy nó đổi cả buổi chiều.

Hôm với Trúc, mình đáp: "Chân mày em hơi dốc về cuối, anh đang vẽ theo cái dốc ấy." Cô khẽ cười, lần đầu, rồi quay lại nhìn mình. Cô không hỏi lại câu giống chưa cho tới khi bức vẽ xong.

Thoạt đầu mình thấy kỳ, vì nghe không giống một câu trả lời. Nhưng sau vài tuần, mình nhận ra người nghe có xu hướng ở lại chỗ họ ngồi thay vì rút lui. Cũng có người nhìn mình hơi ngạc nhiên, như thể mình trả lời lạc đề, và họ lặp lại câu hỏi. Khi đó mình nói luôn: "Mắt chưa giống, anh sửa tiếp." Cả hai câu đều có chỗ.

Bản cho lúc bận: chỉ nói đúng một chữ cụ thể, "dốc", "đậm", "mềm", tùy cái bạn thấy. Một chữ thôi cũng đủ cho người ta biết có ai đang nhìn.

Chỗ mình hay trượt, và thấy nhiều người trượt, là nói quá nhiều chi tiết một lượt, nghe như bản kiểm kê. "Chân mày dốc, mắt hai mí, tóc buộc cao, môi mỏng." Người ta thấy mình đang đọc một bảng, không phải nhìn họ. Một chi tiết thôi, và chọn cái bạn thật sự thấy, không phải cái bạn nghĩ sẽ làm người ta vui.

Người chồng hỏi giùm, và người ngồi im

Cặp vợ chồng ghé vào lúc chạng vạng. Chị Mai ngồi ghế, anh Hưng đứng sau lưng mình, tay khoanh. Chị ngồi rất thẳng, hai tay đặt lên đùi. Mười phút đầu họ không nói gì với nhau. Rồi anh Hưng bước tới sát giá vẽ, nghiêng đầu nhìn, quay sang nói với mình mà mắt không nhìn vợ:

"Giống chưa anh? Cô ấy hay chê mình xấu lắm."

Chị Mai không động đậy. Mình thấy chị cắn nhẹ môi dưới một lần.

Phần mình chưa bao giờ biết là đoạn tiếp theo: chị có thật hay chê mình xấu không, hay anh đang nói thay một điều chị chưa từng nói. Mình ngồi đó, tay còn cầm chì, và nhận ra có hai người đang được hỏi mà chỉ có một người đang trả lời. Cái ghế gỗ nhỏ không dành chỗ cho chị.

Phần dưới của câu "hỏi giùm" như vậy không nằm ở sự quan tâm. Người hỏi giùm thường thương người ngồi thật. Anh Hưng không hỏi vì muốn bỏ chị ra ngoài, mà vì anh sợ chị bị bối rối, nên anh nhận phần nói thay. Chỉ có điều người được nói thay lâu ngày sẽ thôi giành lại cái phần của mình. Họ vẫn ngồi đó, vẫn mỉm cười đúng lúc, và bên trong im dần, tới mức người đứng sau không còn nghe thấy tiếng họ nữa.

Mình quay sang chị Mai trước khi trả lời anh Hưng:

"Chị thấy được chưa ạ? Mắt chị mình vẽ tới đâu rồi, chị muốn sửa chỗ nào không?"

Chị im một giây, hơi ngạc nhiên. "Mắt em... anh vẽ hơi to không?"

"To một chút. Em muốn nhỏ lại thì anh nhỏ lại."

"Dạ nhỏ lại đi anh."

Anh Hưng đứng sau, cười gượng, nói: "Anh tưởng em thích mắt to."

Chị Mai không đáp. Nhưng chị nhìn tờ giấy thêm một lúc, rồi quay sang mình: "Em thích mắt thật hơn."

Mình không biết sau hôm đó hai người nói chuyện với nhau thế nào. Mình chỉ biết hôm ấy, ở mười phút cuối, chị đổi cách ngồi. Vai chị thả xuống hơn, và chị nhìn thẳng vào mình thay vì nhìn bông giấy.

Bài tập ở đây là một thứ rất nhỏ và hơi buồn cười, vì nó đơn giản đến mức người ta khinh. Khi một câu hỏi về một người, hãy hỏi người đó trước, kể cả khi họ đang ngồi ngay đó và có vẻ ngại. Lần đầu bạn làm, họ có thể chưa biết trả lời gì và nhìn bạn trước. Cũng có người sẽ nói "anh ấy trả lời giùm được rồi" và mình không giành lại. Mình không muốn ép ai phải nói. Chỉ cần câu hỏi đi qua họ trước, rồi họ muốn chuyển cho ai thì chuyển.

Chỗ khó là khi chính mình là người đứng sau lưng. Mình từng làm đúng việc anh Hưng làm, với một người bạn hay rụt rè trong buổi gặp mặt khách, mình nhận nói thay vì "để bạn đỡ phải căng". Hôm đó bạn mình đồng ý, mà sau đó bớt rủ mình đi chung. Mình không chắc hai chuyện có liên quan. Nhưng từ đó mình thử để một nhịp im lặng trước khi nhận lời nói giùm, và nhiều khi người kia nói trước mình.

Còn một điều phải nói riêng, vì nó khác hẳn chuyện thói quen: nếu ở nhà bạn là người luôn bị nói thay, không được trả lời, bị chê hay bị xúc phạm khi mở miệng, hoặc bạn thấy sợ phải nói ra trước người kia, thì đó không còn là chuyện học cách hỏi. Hãy kể cho một người bạn tin hoặc một người làm nghề tư vấn, và nghĩ tới chuyện an toàn của mình trước. Nếu cảm giác nặng nề đó kéo dài nhiều tuần, nói chuyện với người có chuyên môn là việc bình thường.

Ông cụ nói vẽ sao cũng được

Ông Sáu ngồi xuống vào một chiều thứ Bảy, tay chống gậy. Ông chưa hỏi giá, chưa hỏi gì, chỉ nói: "Chú vẽ sao cũng được. Già rồi, vẽ có đẹp cũng vậy."

Mình biết cái giọng đó. Trước đó mình sẽ nói "dạ ông cứ ngồi, con vẽ đẹp cho ông" và vẽ, và ông sẽ trả tiền và đi. Lần này mình dừng, vì cái "sao cũng được" của ông nghe giống câu hỏi "giống chưa" của Trúc ở đầu ngày. Cùng một câu, từ đầu kia.

Mình không chắc điều gì nằm bên dưới câu đó của ông. Có thể ông thật sự không quan tâm bức vẽ. Có thể ông đang thử xem mình có bận tâm không. Mình đoán, và mình biết mình đang đoán.

Điều mình biết là câu hỏi rộng như "ông có khỏe không" sẽ chỉ nhận được câu đáp ngắn. Nên mình hỏi một thứ chỉ ông trả lời được:

"Ông ơi, cái sẹo trên chân mày bên phải này, ông có muốn con vẽ vào không?"

Ông Sáu sờ lên chân mày, như quên là nó còn đó. "Cái đó hả. Hồi đi lính. Mảnh gạch."

"Dạ. Con để vào nha?"

"Ừ. Để vào."

Ông kể thêm một chút về cái sẹo, không nhiều, hai ba câu, về một cái sân gạch ở đâu đó mà mình chưa nghe tên. Rồi ông im, và mình vẽ. Lúc xong ông nhìn tờ giấy khá lâu, không nói giống hay không, chỉ chỉ ngón tay vào vết sẹo trên giấy, rồi gật đầu một cái.

Mình nghĩ nhiều người lớn tuổi nói "sao cũng được" khi họ sợ mình làm phiền ai, và với họ một câu hỏi cụ thể về chính họ là cách nhận ra rằng có người thật sự nhìn. Nhưng mình chỉ nói được ở mức "mình nghĩ", và lần sau có thể sẽ gặp một ông cụ khác thật sự chỉ muốn vẽ cho xong.

Chỗ này có một cái bẫy mà mình cũng từng lọt: hỏi vào chỗ đau. Nếu cái sẹo ấy là chuyện ông không muốn nhắc, câu hỏi của mình sẽ như đặt tay lên chỗ bầm. Cho nên mình luôn hỏi theo kiểu cho họ đường lui: "ông có muốn con vẽ vào không", không phải "ông bị sao vậy". Họ nói không thì mình thôi, và không hỏi lại lần thứ hai. Người hỏi giỏi là người chịu nghe cái "không" mà không giữ lại trong mặt.

Trong gia đình thì thứ tương đương là một chi tiết: món ba hay nấu, tấm ảnh đóng khung trên tủ, cái cây ở góc sân. Hỏi về nó, nhỏ thôi, kiểu "cái cây này ai trồng vậy ba", chứ không "ba dạo này sao rồi". Có người trả lời dài, có người đáp "ừ ba trồng", và cả hai đều đủ cho một ngày.

Chị khách nói "giống lắm" mà mắt nhìn xuống

Đây là lần mình sai.

Chị Vân khoảng bốn mươi, ngồi mẫu cho một tấm quà tặng em gái. Mình vẽ gần xong thì chị hỏi "giống chưa anh", và mình đã thấy chị nhìn tờ giấy lâu hơn bình thường. Chị nói: "Giống lắm anh." Giọng đều đều. Mình mừng, vì đó là câu mình mong, và mình vẽ nốt mấy nét cuối, ký tên, cuộn giấy, nhận tiền.

Chị cầm cuộn giấy đi. Chị không nhìn mình lúc chào.

Tuần sau chị quay lại. Chị ngồi xuống, đặt tờ giấy lên chân, và nói thẳng: "Anh ơi, em xin lỗi, hôm đó em nói giống lắm nhưng thật ra em thấy miệng em hơi buồn. Em ngại nói. Anh vẽ lại giùm em được không?"

Mình nghe mà đỏ mặt. Hôm đó mình đã gặp đủ dấu hiệu: cái nhìn lâu, giọng đều, mắt nhìn xuống lúc chào. Mình thấy hết và chọn cái dễ nhất, là tin cái chữ "giống lắm" vì chữ đó làm mình xong việc. Mình đã coi lời "được rồi" là lời cuối, trong khi với nhiều người, "được rồi" nghĩa là "tôi không muốn làm phiền thêm".

Cái soi chiếu ở đây thế này: người ta nói "sao cũng được", "được rồi", "ổn" thường không phải vì họ ổn, mà vì phản đối tốn công hơn chịu đựng. Phản đối nghĩa là làm người kia mất mặt, kéo dài thời gian, mở ra một cuộc nói chuyện mà họ chưa chuẩn bị. Người nói "ổn" đôi khi đang trả giá giùm cho người nghe.

Mình không biết nhiều người trong số khách của mình đã làm vậy mà không quay lại. Mình chỉ biết chị Vân là người quay lại, và mình chỉ biết mỗi một người đó.

Từ đó mình đổi một câu. Khi sắp xong, mình không hỏi "giống chưa" nữa. Mình hỏi: "Còn chỗ nào em muốn anh sửa một nét không? Chỉ một nét thôi, nhỏ cũng được."

Câu đó chạy ở mức mình thấy: người ta có sẵn cái cửa. Hỏi "có chỗ nào cần sửa không" thì dễ nói "không", nhưng hỏi "chỗ nào em muốn sửa một nét" thì nó giả định là có, và người ta đỡ ngại hơn khi chỉ ra. Khoảng một nửa khách chỉ ra một chỗ, thường là nhỏ xíu, cái khoé miệng, cái đường tóc. Nửa còn lại nói "dạ không, giống rồi", và lần này mình thấy có mắt nhìn tờ giấy thật, có chút gì đó thả lỏng ở vai. Mình không đo được điều này bằng gì ngoài cảm giác của mình.

Cái sai quen khi áp vào đời thường: ép người ta chọn ngay giữa chỗ đông người. "Có gì không vừa ý thì nói luôn đi, anh/chị không giận đâu." Nghe như mở cửa, thực ra là đặt người ta vào thế phải nói to ngay trước mặt mình, và câu "không giận đâu" làm họ càng nghĩ rằng mình sẽ giận. Mình làm thay bằng cách cho một chỗ nhỏ và một đường lui, như nhắn riêng, hay hẹn lúc khác: "Tối em xem lại rồi nhắn anh một chỗ muốn đổi cũng được."

Nếu thử rồi mà không được

Tuần trước mình thử câu "chân mày em hơi dốc, anh đang vẽ theo nó" với một anh chàng ngồi mẫu cứ lắc chân liên tục. Anh nhìn mình rồi nói: "Anh vẽ nhanh được không, em có hẹn." Mình thấy mình đang nói chuyện sâu với một người chỉ cần bức tranh trong mười lăm phút, và câu đáp mình chuẩn bị rơi vào khoảng không.

Lý do thứ nhất mình nghĩ tới ngay: mình đoán sai câu hỏi. Có người hỏi "giống chưa" chính xác là hỏi giống chưa, và với họ thì một nhận xét về đường chân mày là lạc đề. Cách đi tiếp là quan sát thay vì đoán: nếu họ nhìn bạn khi nói, đó thường là câu hỏi về bạn; nếu họ nhìn tờ giấy hoặc đồng hồ, đó thường là câu hỏi về tờ giấy. Mình thường đoán sai ở mười lần có một, hoặc hơn.

Lý do còn lại ít dễ chịu hơn: có thể người đó không muốn được nhìn kỹ. Ở một số người, được chú ý là điều gây áp lực chứ không an ủi, và họ sẽ thấy bạn đang đi quá xa. Khi đó thôi. Không phải ai cũng cần được nghe điều bạn nghe ra, và câu trả lời thẳng "mắt được rồi, mũi còn lệch" là món quà đúng hơn.

Và nếu bạn thử vài tuần mà thấy cách nghe-dưới-câu-hỏi này làm mình mỏi, nó không hợp với cách bạn nói chuyện, cũng không sao. Có người quen đáp thẳng, và với họ chính sự thẳng là cách thương. Mỗi người có một cách thương riêng, và có những người thương bằng một câu đáp thẳng như cây thước.

Bài về lắng nghe bằng sự có mặt nói những chuyện gần với đây, từ phía tình yêu. Còn chiều nay thì phố đi bộ lên đèn chậm hơn thường lệ. Có một cô bé chừng mười tuổi ngồi trên chiếc ghế gỗ, hai chân không chạm đất, đung đưa. Mình mới ghi xong một nét chân mày.

"Giống chưa chú?"

"Chú đang vẽ cái dốc ở cuối chân mày con," mình nói. "Con có biết cái dốc đó của ai không?"

Cô bé cười, ngón tay sờ lên chân mày mình chưa kịp nhìn thấy nó.