Năm việc nhỏ cho bé năm tuổi và ông bà ngoại qua màn hình điện thoại

Cái điện thoại dựa vào lọ tăm trên bàn ăn, nghiêng hẳn một bên, màn hình chỉ thấy cái trán của ông ngoại và một góc trần nhà ám khói.

Bé Na ngồi ghế cao, chân đá vào chân bàn, miệng ngậm một miếng dưa leo. Bà ngoại hỏi: "Hôm nay con đi học có vui không?" Na đáp: "Dạ." Ông hỏi: "Con ăn cơm chưa?" Na đáp: "Dạ rồi." Ba phút sau, Na nhìn quanh tìm cái gì đó khác để làm, còn bà ngoại ở đầu bên kia hỏi tiếp, giọng vẫn vui, tay vẫn cầm điện thoại cao quá nên mình chỉ thấy cằm bà.

Mình làm chăm sóc khách hàng, cả ngày nói chuyện qua tai nghe với người lạ, vậy mà tối nào gọi về cho ba mẹ, mình vẫn thấy mười phút đó khó hơn bất cứ cuộc gọi nào ở chỗ làm. Không phải vì không thương. Vì mình không biết đặt đứa nhỏ năm tuổi ở đâu trong một khung hình hẹp.

Bài này gom lại năm việc nhỏ mình thử trong một tháng. Không có cái nào là bí quyết. Có cái hợp, có cái hỏng nửa chừng, và mình ghi cả hai.

Mười phút đó không phải là để ép bé ngồi yên cho đủ giờ, cũng không phải để nhắc ông bà rằng cháu còn nhớ. Cái mình tìm nhỏ hơn: một chuyện để cả ba thế hệ cùng làm trong một khung hình, dù chỉ là chuyện quả cam.

Trước khi bấm gọi

Cho bé một thứ để cầm lên khoe

Bảy giờ tối, bếp nhà mình có mùi canh chua và tiếng quạt hút quay chậm. Trước khi bấm gọi, mình đứng cạnh Na ở bàn ăn, thấy con đang cầm một con ốc sên nhựa mà con vừa tìm thấy dưới gầm tủ. Mình nói: "Con đem con ốc đó khoe ông bà đi." Con nhìn mình, có vẻ nghi ngờ, nhưng cầm theo.

Cuộc gọi hôm đó khác hẳn. Ông ngoại thấy con ốc, hỏi nó tên gì. Na nói con tên là Chậm. Bà cười. Câu chuyện chạy được bảy phút, toàn về con ốc.

Nghĩ lại, cái làm hôm đó chạy không phải con ốc. Với người lớn, gọi cho ông bà là "nói chuyện". Với một đứa năm tuổi, nó là nhìn vào một khuôn mặt bị đóng khung trong cái màn hình nhỏ rồi trả lời câu hỏi, mà trả lời câu hỏi thì dễ trở thành thi vấn đáp. Một vật cầm trên tay đổi động từ: không còn là "nói" nữa mà là "cho xem". Đứa nhỏ biết cho xem. Nó làm cả ngày.

Lần đầu mình thử, Na chọn một cái nắp chai nhựa và ông bà ngoại hỏi nó "nắp chai gì mà đẹp vậy". Có tuần bé không chọn gì, cứ ngồi lắc chân. Có người thấy cách này chạy ngay. Cũng có người thử một tuần mà bé vẫn chỉ "dạ", và mình thì chưa chắc cách này hợp với mọi đứa trẻ.

Ngày bận, rút còn một câu: "Con đem gì khoe ông bà đi?", rồi bấm gọi. Mười giây.

Mình hỏng nhiều nhất ở khoản chọn giùm. Thấy con cầm cái nắp chai, mình nói "thôi cầm bức tranh con vẽ hồi sáng, đẹp hơn", rồi bé cầm bức tranh mà mặt chẳng vui. Nó hấp dẫn vì mình muốn ông bà thấy một thứ đáng xem. Nhưng thứ đáng xem với ông bà là cái gì đứa nhỏ đang thật sự cầm, kể cả nắp chai. Cách mình làm sau này: để nguyên.

Hẹn một cái kết nhỏ ngay từ đầu

Mười phút đầu rất ổn, rồi tới phút thứ tám thì bé bắt đầu quay đi. Mình thấy ông bà thấy rõ, và bà thường nói "thôi bà không làm phiền con nữa" bằng giọng hơi tiếc. Mình ghét cái giọng đó. Mà không biết sửa sao.

Hóa ra khoảnh khắc khó nhất không nằm ở giữa cuộc gọi mà ở lúc kết thúc. Bé chán thì quay đi, người lớn thấy mình bị bỏ rơi, cuộc gọi chấm hết bằng một sự ngượng. Cái cần có là một cái kết do mình dựng sẵn, nhỏ và vui, để người lớn lẫn đứa nhỏ đều biết "tới đây là xong rồi" mà không ai thấy mình bị bỏ.

Cách mình làm: trước khi gọi, mình bảo cả ông bà qua tin nhắn: "Tối nay con với Na gọi mười phút thôi, cuối buổi bà hôn gió Na một cái nhé." Na biết trước nó sẽ hôn gió, nó thích. Tới phút thứ chín, mình nhắc: "Na hôn gió bà đi." Con hôn, bà hôn lại, ông vẫy tay, cuộc gọi tắt trong tiếng cười chứ không trong tiếng thở dài.

Khoảng một tuần sau thì ông ngoại tự nói: "Hôm nay hôn gió không con?" trước cả khi mình nhắc. Còn bà thì hơi bối rối vì chưa quen. Mỗi nhà một nhịp, và cũng có nhà ông bà muốn nói lâu hơn mười phút, điều đó chẳng sao, cái kết có thể dời.

Ngày bận chỉ cần: "Bà hôn gió con rồi mình tắt nhé." Có thể thay bằng vẫy tay ba cái. Cái nào cũng được, miễn là mỗi lần giống nhau.

Có một thói quen mình phải bỏ: tắt cuộc gọi một cách đột ngột vì bé chạy đi, rồi nhắn lại "con xin lỗi, bé hơi mệt". Nó hấp dẫn vì mình tin mình đang bảo vệ cảm xúc của ông bà, mà thật ra nó khiến ông bà lo. Thay bằng: ngay từ đầu nói rõ độ dài, rồi giữ lời.

Giữa cuộc gọi

Để cả hai bên cùng làm một việc nhỏ

Một tối, bà ngoại đang nhặt rau muống ở bàn, vừa nhặt vừa hỏi chuyện. Mình dựng điện thoại sao cho thấy cả đôi tay bà. Na ngồi xem, rồi tự nhiên chạy ra tủ lạnh lấy một nắm hành lá, ngồi bẻ khúc theo.

— Con bẻ làm gì vậy? — Bà hỏi.

— Giúp bà nhặt rau. — Na đáp, mặt rất nghiêm túc.

— Rau của bà có hành đâu. — Bà cười.

— Thì con nhặt hành.

Hai bên nhặt rau chung hai cái bếp, cách nhau một trăm bảy mươi cây số, mười lăm phút không ai nói gì quan trọng. Mình ngồi sau lưng con, nghe tiếng rau bẻ giòn và tiếng bà ngoại lẩm bẩm, và nghĩ: đây là lần đầu bà với Na ở cạnh nhau mà không ai phải hỏi "dạo này khỏe không".

Cách nhìn thông thường là gọi video để nhìn mặt nhau. Nhưng với đứa nhỏ, nhìn mặt là việc rất nhanh chán. Cái giữ được lâu là có chung một việc tay chân. Ông bà vốn đã làm những việc đó cả ngày, và đứa nhỏ chỉ cần một việc song song, không cần giống hệt. Ông bà không phải diễn, đứa nhỏ không phải trả lời, hai bên chỉ ở trong cùng một khung hình.

Bài tập rất ngắn: đầu cuộc gọi, hỏi ông bà đang làm gì, rồi nói với bé "bà đang nhặt rau, con có việc gì nhặt chung không". Chọn một việc bé làm được ngay tại chỗ: bóc quýt, xếp đồ chơi, tưới cây trong chậu. Đặt điện thoại để thấy tay hai bên. Khoảng lặng không phải sửa, để nó ở đó.

Lần đầu, có thể bé chỉ làm được hai phút rồi bỏ. Có người thấy bé ở lại lâu hơn, có người không. Sau vài tuần, có nhà bé tự hỏi "bà nhặt rau chưa" trước khi bấm gọi.

Ngày bận thì chỉ cần hỏi một câu: "Bà đang làm gì đó?", rồi quay điện thoại cho bé xem tay bà. Chưa cần việc chung.

Cái dễ làm hỏng cả chuyện là mình quay mặt điện thoại lại để ông bà thấy bé "làm việc ngoan", rồi khen to lên. Nó hấp dẫn vì mình muốn ông bà thấy cháu tử tế. Nhưng bé nhận ra mình đang bị trình diễn, và nó thôi làm. Thay vào đó, để bé làm mà không ai nhìn kỹ, chỉ có tiếng rau.

Để bé chỉ nói một câu thật

Hồi đầu mình có một thói quen mà hồi đó mình không thấy có vấn đề: mình đứng sau Na thì thầm: "Con nói là con nhớ ông bà đi." Na nhìn vào màn hình, nói bằng giọng đều đều: "Con nhớ ông bà." Bà ngoại cười, hai mắt đỏ lên một chút.

Một tối, Na không nói câu đó. Nó nói: "Bà ơi, nhà con có con kiến rất to." Bà hỏi to cỡ nào, Na đưa hai ngón tay ra, khoảng ba phân. Cả hai cười. Bà nói: "Bà nhớ con ghê." Na đáp: "Dạ." Rồi chạy đi tìm con kiến.

Mình đứng đó và chợt hiểu mình đã nhầm. Câu "con nhớ ông bà" là câu người lớn cần nghe, không phải câu một đứa năm tuổi cần nói. Với nó, nhớ nghĩa là kể chuyện con kiến. Ông bà thật ra nghe được nhớ trong chuyện con kiến nhiều hơn trong câu tập sẵn.

Nên bài tập ở đây là không làm gì: đừng thì thầm, đừng gợi câu hay. Nếu bé nói được một chuyện thật nhỏ, dù chỉ một câu, đó là phần của bé. Người lớn ở hai đầu có thể nói phần còn lại.

Lần đầu bỏ thói quen nhắc, mình thấy bứt rứt vì cuộc gọi có khoảng trống. Mấy lần sau, khoảng trống có chuyện nhỏ chen vào, cũng có tối chẳng có chuyện gì và mười phút trôi qua nhẹ.

Ngày bận thì mình chỉ hỏi bé trước khi gọi: "Con có chuyện gì muốn kể bà không?" Có thì tốt, không thì thôi.

Mình vấp vì tối nào cũng thèm nghe câu "con nhớ ông bà", rồi quay sang nài nỉ. Nó hấp dẫn vì nó là câu chứng minh tình thương. Nhưng chứng minh làm con thấy mình đang làm bài thi. Thay vào đó, nếu mình muốn bà nghe lời đó, mình tự nói: "Bà ơi, con nhớ bà." Người lớn nói thì thật hơn.

Sau khi tắt máy

Gửi lại một dòng nhắn

Cuộc gọi tắt lúc bảy giờ rưỡi, bé chạy ra phòng khách mở phim hoạt hình. Mình đứng ở bếp rửa mấy cái chén, tay còn dính xà phòng, và nhớ ra nếu không nói gì thêm thì ông bà sẽ ngồi trước cái điện thoại đã tắt thêm một lúc.

Nên mình lau tay, cầm điện thoại, nhắn cho mẹ một dòng: "Hôm nay Na khoe con ốc sên tên Chậm. Mai nó muốn khoe cái nắp chai khác."

Mẹ không trả lời ngay, vì mẹ gõ chậm. Mười lăm phút sau có tin: "Bà cười từ lúc cúp máy tới giờ." Có thể không phải chuyện lớn. Nhưng một dòng nhắn như thế khiến cuộc gọi kéo dài ra sau khi tắt, và ông bà không bị bỏ lại trong khoảng trống.

Gọi video chạy mười phút nhưng ông bà thường ngồi thêm hai mươi phút nữa với cái điện thoại đã tắt, nghĩ về chuyện cháu nói. Một dòng nhắn là cách mình cho họ thêm chất liệu để nghĩ. Nghĩ lại thì nó cũng là cách mình nhìn lại cuộc gọi một lần nữa: cái nào Na nói, cái nào ông bà cười.

Bài tập: sau cuộc gọi, trong vòng mười phút, nhắn một dòng, chỉ một chuyện nhỏ bé đã nói hoặc đã khoe. Không cần dài, không cần cảm xúc.

Lần đầu mình thấy thừa. Sau vài tuần, mình thấy đây là phần mình thích nhất, vì nó buộc mình nhớ lại một chuyện nhỏ của con trong ngày. Có người mất thói quen này sau hai tuần, và cũng chẳng sao.

Ngày bận chỉ cần gửi một tấm ảnh con đang làm gì đó. Mình từng đọc bài bảy ngày, mỗi ngày gửi ba mẹ một tấm ảnh nhỏ và thấy cách đó hợp hoàn cảnh này.

Lúc đầu mình viết dòng nhắn như báo cáo: "Hôm nay Na ăn hết bát cơm, đi học ngoan." Nó hấp dẫn vì mình muốn trấn an ông bà. Nhưng báo cáo làm ông bà thấy đang được thông tin, không phải được kể chuyện. Một chuyện nhỏ thật, như con ốc tên Chậm, ở lâu hơn nhiều.

Nếu thử rồi mà không được

Có hai lý do thường gặp.

Lý do thứ nhất: bé đơn giản chưa muốn nói với màn hình, và không cách nào đổi chuyện đó trong một tháng. Có đứa trẻ lớn lên chỉ chịu ngồi trước điện thoại khi có bố mẹ ôm, có đứa chẳng bao giờ quen. Khi đó mười phút có thể co lại còn ba phút, và mình tự nhận với ông bà: "Na còn ngại, nhưng con vẫn ở đây." Ông bà thường hiểu hơn mình nghĩ.

Lý do thứ hai: chuyện nằm ở chỗ khác. Có nhà, cuộc gọi gượng không phải vì bé mà vì giữa người lớn có một chuyện chưa nói, một lần bất đồng cũ về cách nuôi con, về tiền, về chuyện nên về quê mấy lần. Việc nhặt rau hay ốc sên không giải quyết được những chuyện đó. Khi nhận ra như vậy, đừng cố sửa bằng bài tập. Có thể để riêng cuộc trò chuyện của người lớn ra khỏi cuộc gọi với bé, và nếu chuyện nặng kéo dài nhiều tuần, nói với một người bạn tin hoặc một người có chuyên môn.

Và nếu ông bà không thích gọi video, cũng không sao. Có người chỉ thích nghe giọng. Một tin nhắn thoại của bé, hai câu về con kiến, đôi khi chạy hơn cả mười phút mặt đối mặt.

Tối qua, cuộc gọi dừng ở phút thứ mười hai. Bà ngoại hôn gió, Na hôn lại, rồi cầm điện thoại lên hỏi: "Bà ơi, ngày mai con khoe bà cái gì được?" Bà nghĩ một chút, bảo: "Bà cũng không biết, con cứ tìm đi."

Mình nhìn con chạy vào phòng, tay đã mở cái hộc đồ chơi.