Bảy câu hỏi để viết về căn nhà mình lớn lên, từng góc một

Cánh cửa chính nhà bạn hồi nhỏ mở vào trong hay mở ra ngoài? Chốt cài nằm ở trên hay ở dưới?

Tối thứ Năm, mình ngồi ở bàn bếp với ly trà gừng đã nguội và cây bút bi xanh trên tay, và nhận ra mình không nhớ. Mình đã sống ở căn nhà đó mười tám năm. Dạy học cả ngày, bốn mươi gương mặt nhỏ trước bảng, về nhà tới giờ này mới có một chỗ ngồi yên, vậy mà câu hỏi đơn giản nhất về nhà mình lại không trả lời được.

Có những thứ ta nhớ về nhà cũ rất rõ, một mùi, một tiếng động, và có những thứ không nhớ nổi dù đã đi qua hàng nghìn lần. Cả hai đều đang nói điều gì đó. Bài này là bảy câu hỏi để viết, đi từ nhẹ tới sâu, mỗi câu kèm một gợi ý cho lúc bí. Không cần viết hay, không ai đọc ngoài bạn, và chỗ nào chưa muốn đi tới thì cứ đứng ngoài cửa.

Đây không phải bài để tìm xem ai có lỗi trong căn nhà ấy, và cũng không phải bài để nhớ về một tuổi thơ đẹp như trong phim. Nhà nào cũng có chỗ sáng chỗ tối, và viết về một góc không buộc bạn phải kết luận gì về cả căn nhà.

Vì sao viết về căn nhà lại dễ hơn viết về người trong nhà?

Mình thử viết về ba mẹ trước. Tờ giấy đứng yên hai mươi phút, tiếng quạt trần quay đều đều và mình chỉ viết được một chữ rồi gạch đi. Trong đầu có hai giọng thay nhau: "viết gì đi chứ" và "viết gì cũng sai". Sau đó mình đổi thành "cái cửa sổ phòng mình" và viết liền một trang, tay chạy nhanh hơn đầu.

Cách giải thích dễ nhất là đồ vật thì không cãi lại, nên viết về nó nhẹ hơn. Nghe hợp lý, nhưng chưa đủ. Cái cửa sổ ấy chưa bao giờ đứng một mình trong trang giấy: cạnh nó có cái giường, trên giường có người hay ngồi đọc báo, dưới cửa sổ có tiếng ai gọi mình đi ăn cơm. Căn nhà giữ lại những điều mình chưa kịp nói về người, như ghế của ai, ai hay đứng ở chỗ nào, tiếng ai trong bếp. Viết về căn nhà là đi vòng tới người, mà không phải nhìn thẳng vào họ ngay từ dòng đầu.

Mình nhận ra điều đó khi viết tới chiếc ghế mây ngoài hiên. Chiều nào ba cũng ngồi đó, tay cầm tờ báo gấp tư, chân gác lên thanh ngang. Mình viết tới chữ "ba" thì dừng bút, vì chiếc ghế bỗng có người ngồi. Trên trang giấy chưa có gì to tát, chỉ là một chiếc ghế mây và một tờ báo. Nhưng đó là chỗ mình biết mình đã đi vòng được tới người.

Cách biết mình chuẩn bị xong là bạn ngồi xuống mà chưa thấy cần làm gì khác. Lần đầu mình thấy gượng, cứ muốn đứng dậy rót thêm nước. Sau một tuần, có người thấy viết tay chậm mà rõ hơn, có người vẫn thấy gõ dễ hơn, và cả hai đều ổn. Ngày bận thì chỉ cần chọn một câu hỏi, viết năm phút, rồi gấp sổ lại.

Có một cám dỗ rất dễ đi theo: viết để tìm kết luận, kiểu "rốt cuộc nhà mình hạnh phúc hay không". Nó hấp dẫn vì ai cũng muốn một câu chốt, nhưng câu chốt thường làm phần còn lại của trang trắng đi. Thay vào đó, hãy viết như một người cầm máy quay, lia từ cánh cửa vào trong, thấy gì ghi nấy, chưa cần bình luận.

Bảy câu hỏi, từ cánh cửa tới góc riêng của mình

Mình nhắn cho em trai trước khi viết.

— Cửa nhà mình hồi đó mở vào hay mở ra nhỉ?

— Mở ra ngoài. Phải kéo mạnh, kêu như xe lửa.

— Ừ, nhớ rồi. Cảm ơn nha.

Chỉ ba dòng nhắn tin mà trang giấy của mình có thêm cả một buổi chiều, tiếng sắt kéo trên đường ray và cái tay nắm sơn xanh bong. Dưới đây là bảy câu hỏi mình viết theo thứ tự. Bạn không cần đi theo đúng thứ tự hay làm hết trong một tối.

1. Cánh cửa chính nhà bạn trông thế nào, và nó mở ra bằng âm thanh gì?

Chưa cần nhớ đúng. Chỗ nào không nhớ thì viết "không nhớ", đó cũng là một câu trả lời.

2. Chỗ nào trong nhà có mùi mà bạn nhận ra ngay, nhắm mắt cũng biết?

Mùi bếp, mùi nước xả, mùi nắng trên chăn, mùi sơn cũ. Viết cả mùi bạn từng không thích.

Câu trả lời của mình cho câu này là mùi cá kho lúc năm giờ chiều, trộn với mùi xà phòng giặt quần áo ở sân sau. Hai mùi ấy chưa bao giờ đứng gần nhau trong đầu mình cho tới tối thứ Năm đó.

3. Giờ nào trong ngày căn nhà ồn nhất, giờ nào yên nhất, và lúc đó bạn thường ở đâu?

Thử viết theo từng mốc: sáng sớm, trưa, chạng vạng, sau bữa tối.

Của mình: sáu giờ sáng là lúc ồn nhất, tiếng vòi nước, tiếng dép lê, tiếng người gọi nhau từ nhà bên. Hai giờ chiều yên nhất, chỉ có tiếng quạt trần và tiếng cái đồng hồ treo tường. Lúc đó mình thường nằm dưới gầm bàn đọc truyện.

4. Góc nào là của riêng bạn, dù chỉ là một gầm cầu thang hay một bậc cửa?

Nếu hồi đó không có góc riêng, hãy viết chỗ bạn hay đến để ở một mình.

5. Vật nào trong nhà vẫn còn ở đó đến bây giờ, và vật nào đã mất mà bạn vẫn nhớ?

Hai danh sách ngắn, mỗi bên ba thứ là đủ.

Của mình: còn lại là cái đồng hồ treo tường, cái kệ giày và cây khế ngoài sân. Mất rồi là chiếc ghế mây, và cái chuông gió bằng vỏ ốc mình tự làm hồi mười tuổi.

6. Có chỗ nào trong nhà bạn hay tránh đi qua, hoặc đi qua thật nhanh?

Bạn không cần viết lý do. Chỉ cần viết chỗ đó ở đâu. Nếu thấy nặng, dừng ở đây, và sang câu cuối khi nào bạn muốn, có thể là hôm khác.

7. Nếu bây giờ bước vào căn nhà ấy, bạn muốn nói gì với đứa trẻ đang ngồi ở góc của mình?

Một hai câu thôi. Không cần sửa gì cho đứa trẻ ấy, chỉ cần có mặt.

Mình viết: "Chị ngồi xuống cạnh em một chút nhé. Chị không sửa được gì, nhưng chị ngồi cạnh em." Viết xong mình thấy lạ, vì chưa bao giờ mình gọi mình bằng chữ "chị".

Khi đã viết được vài câu, hãy đọc lại một lượt. Chỗ bạn viết dài nhất chưa chắc là chỗ quan trọng nhất, và chỗ bạn bỗng viết ngắn lại cũng đáng để ý, dù bạn chưa cần hiểu vì sao. Mình thấy mình viết cả một trang về câu số bốn, cái bậc cửa sau nhà, rồi chỉ ba chữ cho câu số sáu. Mình không cố hiểu ba chữ ấy. Mình gạch chân chúng rồi để đó.

Một tuần sau mình mở lại sổ. Những trang viết lúc nửa đêm đọc lên có chỗ ngượng, có chỗ làm mình bật cười một mình trong bếp. Có người thấy muốn viết thêm, có người thấy một lần là đủ, và cả hai đều không sai. Cái mình giữ lại không phải trang nào hay, mà là mình đã nhìn căn nhà cũ lâu hơn bình thường, và nó không đòi mình điều gì.

Nếu bạn muốn một bộ câu hỏi nhẹ hơn để làm quen, có bảy câu hỏi để viết lời cảm ơn gửi chính mình. Còn nếu đến tối chỉ còn năm phút, viết ba dòng trước khi tắt đèn cũng cùng một ý, ở quy mô nhỏ hơn.

Nếu thử rồi mà không được

Có hai lý do hay gặp.

Lý do thứ nhất: tờ giấy trắng đứng yên và không câu hỏi nào đi được. Khi đó đừng cố câu số một. Chọn câu bốn hoặc câu hai, câu nào dễ thấy nhất, và cho phép mình viết đúng ba chữ rồi dừng. Ba chữ cũng được tính. Nếu viết tay làm bạn bứt rứt thì gõ, hoặc đọc to vào ghi âm điện thoại.

Lý do thứ hai: viết xong thấy nặng hơn lúc đầu. Chuyện này xảy ra, nhất là với câu số sáu. Hãy gấp sổ lại, đứng dậy, rửa mặt hoặc uống một ngụm nước, hoặc nhắn một người bạn tin. Không cần viết nốt trong tối nay, cũng không cần viết nốt bao giờ.

Còn một điều mình muốn nói riêng. Nếu những gì bạn nhớ về căn nhà ấy là bị xúc phạm, bị kiểm soát, bị đe doạ hay bị đánh, thì đó không phải chuyện để bao dung hay để tha thứ bằng một bài tập viết. Hãy nói với một người có chuyên môn hoặc một người bạn thật sự tin. Và nếu nỗi buồn từ những ký ức ấy kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng đến ăn ngủ hoặc công việc, cũng nên nói với người có chuyên môn, không chờ tới lúc quá nặng.

Mình viết xong câu bảy lúc gần mười một giờ. Đúng ba dòng, và mình không đọc lại. Ly trà gừng đã lạnh hẳn, nhưng mình vẫn uống hết. Nhẹ nhàng thôi, không vội, rồi mình tắt đèn bếp.