Vì sao ngày nghỉ lại là ngày thói quen của mình tan nhất

Cái chõ nhôm nằm im trên giá, khô cong, từ trưa Chủ nhật. Bảy giờ sáng thứ Hai. Giờ này mọi hôm mình đã bán xong nồi xôi đầu, tay lấm mỡ hành, hỏi "mặn hay lá cẩm" nhanh tới mức chính mình cũng không nghe ra chữ.

Hôm nay mình nghỉ. Mình ngồi ở bàn bếp, điện thoại cầm trong tay, và cả buổi sáng trôi qua mà mình chưa làm được việc nào trong mấy việc mình vẫn tự hào là giữ đều. Không gọi cho mẹ ở quê. Không ngồi xuống ăn sáng, mà đứng gặm cái bánh bao bên bồn rửa. Không đọc nổi một trang sách đang để ở đầu giường. Mười giờ mình mới nhận ra mình đã ngồi nhìn bức tường từ lúc nào.

Mình là Lụa, bán xôi ở đầu hẻm đã mười hai năm. Bài này kể vì sao ngày nghỉ, ngày duy nhất mình có cả buổi sáng cho riêng mình, lại là ngày mấy thói quen nhỏ của mình tan sạch, và mình đã thử làm gì với chuyện đó.

Đây không phải chuyện mình lười, cũng không phải chuyện nghỉ thì cứ thả lỏng là xong. Mình từng nghĩ vậy, và nghĩ vậy thì thứ Hai nào cũng chỉ còn việc tự trách. Cái mình thấy sau mấy tháng để ý thì khác: thói quen không tan vì mình yếu đi. Nó tan vì có một thứ đang giữ nó, và thứ đó nghỉ cùng mình.

Thứ gì giữ mấy thói quen của mình đứng vững, mà thứ Hai không có mặt?

Ngày thường, chín giờ bốn mươi, mình rửa xong cái chõ cuối cùng, úp lên giá rồi ngồi xuống bậc thềm trước nhà. Tay còn ướt. Mình gọi cho mẹ. Mẹ hay bắt máy lúc đang cho gà ăn, tiếng thóc rơi lộp bộp sau lưng bà, và câu đầu tiên bao giờ cũng là "bán hết chưa con". Chưa lần nào mình nhớ ra "à, tới giờ gọi mẹ". Rửa xong cái chõ là tay tự đi lấy điện thoại.

Mình tưởng đó là thói quen của mình. Tới thứ Hai mình mới biết nó là thói quen của cái chõ. Không có chõ để rửa thì không có lúc nào gọi là "rửa xong", mà không có "rửa xong" thì tay không biết làm gì tiếp. Bữa sáng ngồi ăn cũng vậy: ngày bán, mình chỉ ngồi xuống khi hết hàng, mà hết hàng thì sáng nào cũng có. Còn trang sách đầu giường, mình đọc vì tối nào nằm xuống cũng đã mệt, mà mệt thì vì ba giờ sáng phải dậy. Ba cái thói quen mình tưởng là của mình, thật ra mỗi cái đều móc vào một việc của quán xôi.

Dưới đó còn một lớp nữa, và lớp này làm mình ngồi im khá lâu. Mười hai năm qua mình chưa từng phải quyết định gì về buổi sáng. Quán xôi cho mình một thứ mà mình tưởng của riêng mình: một ngày đã có sẵn đường ray, mình chỉ việc đi trên đó. Ngày nghỉ, đường ray biến mất, và mình thấy mình chưa bao giờ tự đặt một thanh nào.

Điều làm mình hơi sợ không phải là quên gọi cho mẹ. Là tới tối mình mới thấy khó chịu vì chuyện đó, tức cả buổi sáng không có cái gì nhắc.

Chị Thoa bán tạp hoá bên cạnh qua đưa tờ hoá đơn điện, thấy mình ngồi ở bậc thềm lúc mười giờ rưỡi.

— Nay nghỉ hả Lụa? Sao ngồi đó nãy giờ?

— Em đâu biết làm gì, chị ơi.

— Nghỉ mà còn hỏi làm gì. Ngồi đi cho sướng.

Chị nói đúng, theo cách của chị. Nhưng mình ngồi mà không sướng, và mình muốn biết vì sao.

Lần đầu mình làm, mình viết được hai thói quen thì kẹt ở cái thứ ba, ngồi cắn đầu bút gần hết một phút. Gọi mẹ thì neo rõ. Ngồi ăn sáng thì mơ hồ. Trang sách thì mình phải nghĩ khá lâu mới ra là "nằm xuống mệt". Theo mình, mơ hồ cũng là một câu trả lời, vì nó cho biết cái thói quen đó đang đứng trên đất lỏng. Mấy tuần sau, có lúc mình bắt gặp cái neo ngay khi nó đang xảy ra: tay đang cầm cái chõ, và đầu mình nói "à, lát nữa tới lượt gọi mẹ". Chị Thoa thì thử cùng mình có một tuần, bảo chị viết ra chỉ được một dòng rồi bỏ. Cũng được.

Bản cho ngày bận thì ngắn hơn nhiều: viết đúng một thói quen và một cái neo của nó, ở mép tờ lịch hay bìa cuốn sổ bán hàng. Một dòng thôi.

Hồi mới nhận ra chuyện này, mình rút ra bài học kiểu khác, và nó sai. Tuần đó mình dậy đúng ba giờ sáng ngày nghỉ, ra bếp đứng, bày nếp ra giả vờ ngâm, định dựng lại cả ngày bán hàng trong ngày nghỉ để thói quen có chỗ bám. Được hai tuần thì mình ghét thứ Hai. Làm vậy là bắt ngày nghỉ đóng vai ngày thường, rốt cuộc chẳng còn ngày nghỉ. Mình thấy hợp hơn khi chỉ mang về một cái neo, chứ đừng mang cả đường ray.

Nếu không có cái neo sẵn thì lấy gì làm neo?

Thôi để lát gọi. Lát nữa cũng được. Mẹ có chạy đi đâu.

Câu đó mình nói với mình bốn thứ Hai liền, lúc bảy giờ, tám giờ, chín giờ. Tới mười một giờ thì gọi cho mẹ, vì ngại để lâu hơn nữa, chứ không vì tới lượt. Lúc đó mẹ đã đi chợ về, tiếng gà tiếng chó không còn sau lưng bà, và cuộc gọi cụt hẳn.

Cách đầu tiên mình thử là hẹn báo thức chín giờ bốn mươi, đúng giờ mọi hôm. Chuông reo lúc mình đang chải đầu, mình vuốt tắt, nghĩ lát nữa nhớ. Chuông reo thứ hai tuần sau mình đang đổ rác. Mình vuốt tắt. Tới tuần thứ ba mình tự đặt cho chuông cái tên "gọi mẹ", và nó vẫn bị vuốt tắt.

Mình nghĩ mãi mới hiểu vì sao. Báo thức là một cái lệnh, và lệnh thì nghe nhiều rồi người ta quen cãi lại. Còn cái chõ chạm giá thì chẳng ra lệnh gì. Nó chỉ xảy ra, mình đang làm việc khác thì nó xảy ra, và việc kế tiếp tự nối vào. Muốn thay cái chõ, mình cần một thứ cũng chỉ xảy ra, chứ không phải một thứ nhắc.

Mình để ý thấy ông bán nước đậu nành đẩy xe ngang đầu hẻm mỗi sáng khoảng bảy rưỡi. Xe có cái chuông gió bằng mấy ống thép nhỏ, kêu lách cách từ xa tới gần, tới lúc ông dừng thì im. Ngày bán, mình chẳng bao giờ nghe, vì mình đang xúc xôi. Ngày nghỉ, mình nghe rõ từng tiếng.

Từ thứ Hai thứ năm, mình thử nói thành tiếng một câu: "Nghe chuông xe đậu nành thì mình ra mua ly, ngồi xuống bậc thềm, và gọi cho mẹ." Một câu, nói vào buổi tối chủ nhật, trước khi tắt đèn. Không viết ra, không hẹn giờ.

Hai thứ Hai đầu, mình nghe chuông và chỉ nghĩ "ừ, chuông". Tới thứ Hai thứ ba, tay mình tự mò túi áo tìm cái điện thoại trước khi đầu kịp nghĩ gì, giống hệt lúc rửa xong cái chõ. Cũng có thể đó chỉ là một buổi sáng may. Mình không biết, vì có thứ Hai mình quên sạch, ông đậu nành nghỉ bán, và mình lại ngồi nhìn tường.

Trước khi chọn được ông đậu nành, mình đã thử một cái neo khác và nó hỏng theo kiểu rất khó ngờ. Mình chọn "sau khi dọn nhà xong". Nghe có lý, vì dọn nhà xong thì rảnh tay. Nhưng nhà mình chưa bao giờ dọn xong. Mười một giờ mình vẫn còn cái nắp nồi chưa cọ, cái áo chưa phơi, và chuyện gọi mẹ cứ lùi dần sau một việc không có điểm kết. Cái neo mà không có lúc kết thúc rõ ràng thì không phải cái neo, nó chỉ là một lời hứa mơ hồ mặc đồ cho giống neo.

Nếu thứ Hai bận đi đâu xa, mình dùng bản gọn: lúc nào đứng chờ ở đâu cũng được, chờ đèn, chờ lấy số, chờ người ta trả lại cái bình. Neo là "đang chờ", và gọi cho mẹ đúng một câu là "mẹ ăn sáng chưa". Cuộc gọi ngắn cũng tính.

Tan rồi, hay chỉ đang chờ cái chõ?

Ba giờ sáng thứ Ba, đèn bếp bật lên, nếp đã ngâm từ tối, mình đặt chõ lên bếp mà không ai bảo. Chín giờ bốn mươi mình rửa xong cái chõ cuối, ngồi xuống bậc thềm, tay tự lấy điện thoại. Mẹ bắt máy, tiếng thóc rơi lộp bộp, "bán hết chưa con". Cứ như chưa từng có thứ Hai nào.

Lần đầu thấy vậy mình hơi sững. Thói quen vừa "tan" hôm qua, hôm nay còn nguyên, mình đâu phải tập lại từ đầu. Nó không chết. Nó giống cái chõ cất đi: không mất, chỉ là không có bếp để đặt lên.

Cái làm mình ngượng nằm ở đoạn sau. Mình nhận ra mình đọc hai ngày đó theo hai kiểu. Thứ Ba tốt thì mình bảo "mình là người có nề nếp", thứ Hai tệ thì mình bảo "mình lười, mình hỏng". Hai chuyện đó của cùng một người, chỉ khác là ngày này có đường ray còn ngày kia không. Mình lấy ngày có đường ray làm bằng chứng về tính cách, rồi lấy ngày không có làm bằng chứng ngược lại, mà chẳng cái nào chứng minh được gì về mình.

Mình thử một việc nhỏ: sáng thứ Ba, đúng lúc tay đi lấy điện thoại sau khi rửa chõ, mình cố bắt xem tay đi trước hay đầu đi trước. Chỉ cần canh một giây, trong ba sáng. Hai sáng đầu mình bắt không kịp, vì cứ nhớ ra thì tay đã cầm điện thoại rồi. Sáng thứ ba mình bắt được, và thấy tay đi trước thật, mình bật cười một mình giữa bậc thềm. Có người sẽ thấy ngược lại, đầu nghĩ rồi tay mới đi. Cái đó cũng đáng biết. Ngày bận thì bỏ, chẳng mất gì, vì nó chỉ để nhìn.

Mình cũng mắc một lỗi mà tới giờ vẫn thỉnh thoảng mắc: dùng thứ Ba để quát thứ Hai. "Thấy chưa, thứ Ba làm được mà, sao hôm qua không làm." Nghe như tự cổ vũ, mà thực ra là lấy một ngày có chõ để phạt một ngày không có chõ. Mình thấy có ích khi nói ngược lại, thành "thứ Ba làm được vì có chõ", và để câu đó là câu cuối. Còn chuyện người mới bán xôi vài tháng có được cái cảm giác tay đi trước đầu như mình không, mình không biết. Có thể phải ít nhất một thời gian dài mới có.

Có thói quen nào đáng để nó tan không?

Đến đây mình phải nói thật là mình không biết.

Con bé Mi, mười lăm tuổi, ngồi ăn bánh với mình sáng thứ Hai, nhìn cuốn sách trên đầu giường mình qua cửa phòng.

— Mẹ, thứ Hai mẹ không đọc sách à?

— Ngày nghỉ mẹ nằm xuống là ngủ liền con.

— Vậy là mẹ đọc sách vì mệt hả?

Mình không trả lời được ngay. Con nói trúng một chuyện mình đã thấy mà chưa gọi tên: trang sách đầu giường là thói quen của một người mệt. Ngày nghỉ mình không mệt kiểu đó, nên nó tan, và nó tan đúng chỗ. Mình đã tính nó vào danh sách "thứ Hai mình hỏng", trong khi có thể nó chưa hỏng gì, nó chỉ không có việc để làm.

Cái này mới là phần khó, và mình để nguyên: không phải thói quen nào tan trong ngày nghỉ cũng cần cứu. Có cái đáng cứu, như cuộc gọi cho mẹ, vì nếu thứ Hai mình không gọi thì tới xế mẹ mới nghe tiếng con. Có cái đáng để nó nghỉ cùng mình, vì ép nó sống qua ngày nghỉ thì chỉ là làm thêm. Còn cái thứ ba, ngồi xuống ăn sáng, thì mình chưa phân loại được. Sáng nay mình ngồi ăn, mà ngồi vì cái bàn ở đó chứ không vì cái gì khác.

Một cách để tự phân loại, mình mượn từ cuốn sổ bán hàng. Cuối mỗi tháng mình xem ngày nào thiếu cái gì, ngày nào thừa cái gì, rồi quyết định mai bán ít hay bán nhiều. Mình làm tương tự với mấy thói quen: không đếm chúng như điểm, chỉ hỏi mỗi cái là "thứ Hai vừa rồi nếu nó không có, mình có thấy thiếu chiều hôm đó không". Có cái thiếu, có cái không. Cái thiếu thì tìm neo, cái không thì để yên.

Mình từng thử một cách ngược lại và nó sai: cố giữ hết cả ba. Thứ Hai đó mình gọi mẹ lúc chín giờ bốn mươi bằng báo thức, ngồi ăn bằng cách ép mình ngồi, đọc sách ban ngày vì "để cho đủ". Tối về mình thấy cả ngày nghỉ như một tờ danh sách việc cần làm chưa gạch xong. Mệt hơn cả ngày bán.

Nếu thử rồi mà tờ giấy vẫn nằm đó

Tờ giấy bản đồ của mình gấp tư, kẹp ở bìa cuốn sổ bán hàng, và có tuần mình quên mất nó nằm đó. Nếu bạn thử mà chẳng thấy khác gì, mình nghĩ thường có hai chuyện.

Chuyện thứ nhất là cái neo bạn chọn không thật sự xảy ra vào ngày nghỉ. Mình từng chọn "khi chị Thoa mở cửa tạp hoá", mà chị đổi giờ mở cả tuần, và neo của mình trôi theo. Một cái neo tốt là cái bạn nghe, thấy hoặc chạm vào mà không cần canh. Nếu bạn đang phải canh nó thì đổi cái khác.

Chuyện thứ hai là thói quen đó vốn là của công việc, không phải của bạn, và nó nghỉ là đúng. Không có gì phải sửa. Cái thói quen nào bạn thấy tiếc thì tự nó sẽ cho biết, bằng cách làm bạn thiếu nó chiều hôm đó.

Cũng có người không hợp với kiểu nhìn này. Họ không có tuần làm việc nào đều tới mức tạo ra đường ray, thì ngày nghỉ với họ chẳng khác ngày thường, và bản đồ cái neo chẳng có gì để vẽ. Nếu vậy thì chuyện của họ nằm ở chỗ khác, và chỗ đó cần một bài khác. Bạn có thể đọc về một ngày thử sống không cần năng suất, nơi chuyện nghỉ ngơi được nhìn từ phía bên kia.

Còn nếu cái bạn muốn là gắn thói quen vào một việc vừa xong, thì rửa sạch chiếc ly ngay sau khi dùng xong là ví dụ gọn nhất mình đọc được về chuyện đó.

Thứ Hai tuần rồi, bảy rưỡi, cái chuông gió lách cách từ đầu hẻm đi vào.

Mình đang ngồi ở bậc thềm, ly đậu nành còn nóng trong tay, nghe tiếng thóc rơi sau lưng mẹ.