Bảy câu hỏi để viết về cái khăn lau tay, từ người nặn tò he mỗi lần phải lau bột mới cầm được điện thoại

Ngón cái tôi đang ấn đôi mắt cho con vịt thì cái túi tạp dề rung lên.

Bột trên tay đang mềm, đúng cái độ mềm chỉ giữ được một lúc, rồi mặt bột sẽ se lại và đôi mắt không ăn vào đầu con vịt nữa. Tò he là những con vật bé xíu nặn bằng bột gạo nếp nhuộm màu, cắm trên que tre. Tôi nặn chúng ở chợ phiên cuối tuần hơn hai chục năm, ngồi trên cái ghế nhựa thấp, cạnh cái thùng xốp cắm đầy que tre, và chưa lần nào tay tôi sạch được lúc điện thoại đổ chuông. Bột nếp nhuộm đỏ, vàng, xanh lá, đen. Cầm điện thoại bằng tay ấy thì để lại bốn dấu vân tay nhiều màu trên màn hình.

Nên tôi lau. Cái khăn xô cũ vắt trên vai trái, lau một ngón rồi lau ngón nữa, rồi lau cả kẽ, mới rút điện thoại ra. Chừng đó việc, mỗi lần, đã nhiều năm.

Bài này viết từ cái khăn ấy. Nó là một bộ bảy câu hỏi để bạn ngồi xuống với một tờ giấy, không phải bài học và không phải kỹ thuật. Tôi nghĩ ra các câu đó từ những lần tôi đã lau tay, và cả những lần tôi không lau.

Điều này không phải là bảo ai phải làm bẩn tay mới được cầm điện thoại. Cũng không phải chuyện cái khăn có phép màu gì. Tôi chỉ nhận ra giữa việc muốn cầm máy và việc máy nằm trong tay mình, ở chỗ tôi, có một khoảng nhỏ do nghề tạo ra. Phần lớn người không có khoảng đó. Các câu hỏi dưới đây nhằm đi tìm xem khoảng đó của bạn nằm ở đâu, nếu có.

Trước khi cầm bút

Chuẩn bị chẳng nhiều: một tờ giấy, một cây bút, chỗ ngồi mà tay bạn tựa lên được một mặt phẳng. Điện thoại để ở phòng khác nếu bạn chịu được, nếu không thì để xa tầm tay. Viết tay, vì với tôi tay chạm vào giấy thì chậm lại một chút.

Lần đầu tôi viết kiểu này là một sáng thứ Hai, ngày chợ nghỉ, ở cái bàn ăn nhỏ, trên mặt sau một tờ lịch đã bóc, cạnh ổ bánh mì chưa ai cắt. Bà nhà tôi đi chợ. Tôi ngồi nhìn tờ lịch cả buổi trước khi viết được chữ đầu tiên, và chữ đầu tiên là "khăn".

Ba điều tôi tự nhắc mỗi lần ngồi viết kiểu này. Không cần viết hay. Không ai đọc, ngoài bạn. Và dừng ở dòng thứ ba cho mỗi câu, kể cả khi chưa xong ý: tờ giấy đầy chữ chưa chắc có nhiều điều thật hơn tờ giấy chỉ có ba dòng.

Mất chừng hai chục phút cho ba câu, nếu bạn chậm. Dấu hiệu viết đúng là dòng thứ ba nói một chuyện mà dòng đầu chưa biết. Lần đầu, tôi viết xong và thấy cả ba dòng chỉ là mô tả, như đọc lại một hoá đơn. Qua vài lần ngồi, có dòng làm tôi dừng bút lại một nhịp, và tôi không biết nó từ đâu ra.

Ngày bận thì viết một câu, một dòng, không cần giấy. Có hôm tôi chỉ viết trên mặt sau tờ biên nhận, trước khi gom que tre.

Chỗ tôi hay vấp khi viết là sửa. Viết xong một dòng, tôi đọc lại, thấy nó chưa hay, gạch, viết lại, và cứ vậy cho tới khi ba dòng thành một thứ không còn của tôi. Giờ tôi viết bằng bút bi, không có cục tẩy, vì bút bi không cho tôi sửa dễ.

Bảy câu hỏi

Cái bạn lau tay vào trước khi cầm điện thoại

Hãy mô tả vật mà bạn thường lau tay vào trước khi cầm điện thoại: nó ở đâu, mùi gì, nó từ đâu tới tay bạn.

Cái khăn xô của tôi có bốn vệt màu cũ không giặt ra nổi, đỏ, vàng, xanh, đen, mỗi màu nằm ở một góc như bản đồ bốn nước. Nó là khăn của vợ tôi, bà dùng lau bếp, rồi một hôm bà để lại trên cái thùng xốp và tôi giữ luôn. Tôi chưa từng hỏi bà có cần lại không.

Ở người không làm nghề bột thì vật ấy có thể là vạt áo, ống quần, tờ giấy ăn. Chỗ này không có ai sai. Nhưng có một chỗ thú vị hơn: cái ta lau tay vào cho biết ta đang tin điện thoại là thứ cần được giữ sạch, hay tay mình cần được giữ sạch trước nó. Tôi chưa biết cái nào đúng với tôi.

Gợi ý khi viết: ba dòng, một dòng cho mùi, một dòng cho nơi nó nằm, một dòng cho người đã đưa nó. Chỗ hay vấp là viết thành lời bình luận về thói quen. Cứ mô tả vật, như tả cái ghế, đừng tả tâm trạng. Lần đầu tôi viết xong chỉ có hai dòng, vì không nhớ mùi của cái khăn. Tôi ra ngửi nó. Nó có mùi bột nếp, mùi nắng, và một mùi nữa tôi không gọi tên được. Câu này hay làm người ta đứng dậy đi tìm vật thật, và tôi nghĩ vậy cũng là một cách trả lời.

Khoảng giữa lúc muốn cầm máy và lúc máy nằm trong tay

Viết ra từng việc nhỏ xảy ra giữa lúc bạn muốn cầm điện thoại và lúc điện thoại thực sự nằm trong tay.

Ở chỗ tôi, khoảng đó là: đặt que tre xuống, đặt con vịt xuống nền khay, lau ngón cái, lau ngón trỏ, lau kẽ. Chuyện này mất lâu hơn người ta tưởng. Đủ lâu để đôi khi tôi quên mất mình định xem gì.

Người ta hay nói muốn bớt cầm điện thoại thì phải có ý chí. Nhìn vào chỗ này thì thấy một cách khác: nhiều việc nhỏ nằm giữa muốn và có, và mỗi việc là một cái chỗ để bước ra. Người không có khoảng này thì từ "muốn" sang "có" chỉ là một cái nhấc tay. Tôi không biết cái khoảng ấy có thật sự làm ai đổi ý hay không. Tôi đổi ý nhờ nó mấy lần, không đếm.

Có người viết về việc dừng ba giây trước khi trả lời tin nhắn, đó là cùng chuyện từ một phía khác: tự làm ra một khoảng ở chỗ nghề không làm sẵn cho mình.

Có hôm tôi viết dòng nhiều việc nhất cho khoảng này và đếm thấy bảy việc, rồi nhìn nó thấy mình lạ: bảy việc để cầm một cái máy. Tôi không biết nên buồn cười hay buồn.

Gợi ý: viết như đang tả một công thức nấu ăn, mỗi việc một dòng ngắn, không bình luận. Ba dòng cũng được, bốn dòng cũng được. Sau vài lần viết, tôi để ý mấy việc nhỏ ấy không nằm đúng thứ tự mình tưởng: có hôm tôi lau xong rồi mới nhớ ra mình chưa đặt que tre xuống, và đành đặt xuống rồi lau lại. Ở người khác, có thể thứ tự đó khác. Viết ra là để thấy cái thứ tự của chính mình.

Một việc đã kịp xong trong lúc bạn chưa cầm được

Nhớ một lần điện thoại gọi đúng lúc tay bạn bận. Có gì đã còn nguyên vì bạn chưa cầm được?

Có lần một bà mua con gà cho cháu, tôi đang nặn dở cái mào. Điện thoại rung. Tôi không cầm. Tôi nặn xong cái mào, cắm que, đưa cho đứa nhỏ, nó nhìn con gà rất lâu mà không nói gì. Rồi tôi mới lau tay. Cuộc gọi là của một người quen hỏi chuyện chẳng gấp. Đứa nhỏ thì tôi sẽ không gặp lại, và tôi không biết nó có nhớ con gà không. Tôi nhớ.

Cái tôi mất khi cầm máy giữa chừng không chỉ là một phút. Một cái mào gà đang nặn dở, nếu bỏ giữa chừng, thì lúc quay lại bột đã se, và tôi phải làm lại từ cái cổ. Tôi hay nghĩ về việc đó như thế này: một việc đang dở có sức nặng, và sức nặng ấy dồn vào đúng chỗ tay tôi buông.

Gợi ý: viết một việc cụ thể, kể cả việc không phải nghề, như đang nấu một nồi canh. Chỗ vấp là viết thành bài học. Một việc đã xong thì cứ để nó xong, không cần rút ra gì.

Người đã chờ bạn mà không phàn nàn

Ai là người đã chờ bạn trả lời, hoặc chờ bạn ngẩng lên, mà không nói gì? Viết cho họ ba dòng.

Vợ tôi chờ tôi ở bàn ăn, đũa đã bày, canh đã nguội bớt. Tôi lau xong cái tay cuối cùng, vào ngồi, và bà không hỏi tại sao muộn. Bà chưa bao giờ hỏi. Nhiều năm tôi tưởng như thế là bà không để ý. Một tối tôi hỏi.

— Bà có thấy phiền không?

— Phiền cái gì?

— Tôi cứ ngồi lau tay hoài.

— Tôi tưởng ông đang nghĩ.

Tôi không đang nghĩ gì cả. Tôi đang lau tay, và bà đã chờ tôi ngần ấy năm với cái lý do đó.

Câu hỏi này không phải để thấy mình có lỗi. Nó là câu để thấy ai đang đứng ngoài cái khung ta hay nhìn vào. Những người chờ ta thường không có dòng tin nhắn nào hiện lên. Họ ở trong cái im lặng của một cái bàn ăn. Có một bài ăn một bữa cơm mà không cầm điện thoại, và tôi nghĩ nó nói về đúng một người như vợ tôi ở một nhà nào đó.

Gợi ý: viết như viết cho họ đọc, dù bạn không định đưa. Ba dòng: một dòng tả họ lúc chờ, một dòng nói cái bạn thấy, một dòng cảm ơn nếu bạn muốn. Chỗ vấp là xin lỗi quá dài. Cảm ơn ngắn thật hơn.

Một việc nhỏ làm bằng tay, đặt vào giữa

Nếu bạn được chọn một việc nhỏ làm bằng tay để đặt vào giữa bạn và cái điện thoại, bạn chọn việc gì?

Tôi đã nghĩ về cái này suốt mấy tuần. Một người bạn nặn tượng gỗ nói anh ấy quấn một sợi dây thun quanh điện thoại mỗi sáng, phải tháo ra mới dùng được. Tôi hỏi anh có thấy phiền không.

— Phiền chứ. Mà phiền đúng chỗ.

— Là sao?

— Là cái phiền nó nhắc mình hỏi: mình mở cái này ra làm gì.

Tôi nghĩ vậy cũng hay, mà tôi không thử, vì tôi đã có cái khăn.

Cái hay của câu hỏi là nó không bắt bạn bỏ gì. Nó hỏi bạn muốn mất mấy giây cho cái gì. Rửa một cái ly, lật ngược một cái tách, đóng nắp một cái hộp. Một việc mà tay làm được mà đầu không phải nghĩ.

Gợi ý: viết ba việc ứng viên, rồi gạch hai, giữ một. Chỗ vấp là chọn việc quá to ("chạy bộ năm cây số") và rồi không bao giờ làm. Việc nhỏ cỡ ba giây là vừa.

Chỗ bạn để mình lem một lần

Có việc gì bạn có thể để lem một lần, tay chưa sạch, bài chưa xong, mà thật ra không sao?

Có một lần tôi quên lau. Cầm máy bằng tay dính bột đỏ, để lại một dấu ngón cái đỏ ngay giữa màn hình, và người gọi hiện lên trên cái dấu ấy. Tôi bấm nghe, hai bên tai cũng lem một chút màu. Nói chuyện xong, tôi nhìn cái dấu ấy hồi lâu. Nó trông như một con dấu của chính tôi.

Hôm sau tôi lau sạch cái dấu ấy bằng góc khăn xanh. Nhưng nhớ cái hôm đó, tôi hay thấy mình đã coi sự sạch như một điều kiện, và chính điều kiện ấy đã làm tôi chậm lại, có khi là chậm một cách tốt. Điều tôi không chắc là liệu nếu tôi bỏ điều kiện ấy đi, thì tôi còn giữ được khoảng chậm đó hay không. Tôi cũng không chắc cái dấu ngón cái đỏ ấy chỉ là một dấu bẩn, hay là lần duy nhất tôi cho cái máy thấy tay tôi đã làm gì cả ngày.

Gợi ý: viết một việc bạn đang giữ rất "sạch" và hỏi nó sẽ ra sao nếu để lem. Viết ba dòng, đừng quyết định gì. Chỗ vấp là biến câu này thành tuyên bố "từ nay tôi sẽ lộn xộn".

Thứ đang ở trong tay bạn lúc này

Bây giờ, tay bạn đang cầm gì?

Tôi cầm cây bút. Một cây bút bi xanh, vỏ nhựa nứt ở chỗ ngón cái tì vào. Tay trái tôi đè lên mép tờ giấy cho khỏi bay.

Viết một câu. Chỉ một.

Rồi đặt bút xuống, nhìn bàn tay còn lại một lúc, xem nó đang làm gì khi không ai giao việc.

Nếu ngồi viết mà tờ giấy vẫn trắng

Có hai chuyện tôi gặp.

Chuyện thứ nhất là chữ không ra, vì các câu hỏi nghe xa. Cả bộ này viết từ chỗ tôi, cái khăn xô và bột nếp, nên với người chưa từng phải lau tay thì có câu trượt đi. Đổi cho hợp: thay "cái khăn" bằng bất kỳ thứ gì ở gần điện thoại nhất mỗi ngày của bạn, như cái sạc, cái bàn, cái túi áo. Nếu cả bảy câu đều không dính thì bỏ cả bộ cũng được. Người bán hàng ở quầy kế bên tôi, chuyên bán đồ nhựa, chưa bao giờ lau tay vào cái gì trước khi cầm máy, và khi tôi hỏi chị câu thứ hai, chị nhìn tôi như tôi hỏi chị về một thứ nước ngoài. Câu hỏi không sai, nó chỉ là của tôi.

Chuyện thứ hai là một câu chạm vào đúng chỗ nặng. Đôi khi viết ra cái người chờ mình, cái việc đã dở, thì có thứ gì đó đi lên từ chỗ khác. Tôi không phải người giúp được chuyện đó, và bài này cũng không. Nếu câu nào làm bạn nặng lòng thì dừng ở đó, sang một câu khác, hoặc để tờ giấy sang một bên và nói chuyện với một người bạn tin được. Không cần viết hết bảy câu.

Còn một chuyện nhỏ nữa, người ta hay hỏi tôi: viết xong mà thấy chẳng đổi được gì. Tôi cũng vậy, vài lần. Tôi không nghĩ tờ giấy có nhiệm vụ đổi gì. Có hôm nó chỉ là một nơi để cái ngón tay ngồi xuống một lúc, và như thế cũng là đủ chuyện cho một buổi chiều.

Chiều tối, tôi gom que tre lại, rửa tay thật sạch dưới vòi, vắt cái khăn xô lên lan can sau nhà cho khô. Bốn góc màu, mỗi góc một nước. Điện thoại nằm trên bàn, hết pin từ sáng, và tôi để đó thêm một lúc nữa.