Ba điều mình từng nghĩ về người ngồi thở, trước khi tự thành một người ngồi thở

Mình từng cười người ngồi thở.

Không cười ác. Chỉ là mỗi lần thấy ai đó nhắm mắt ngồi im giữa quán cà phê, mình nghĩ thầm: rảnh quá, hoặc có chuyện gì rồi. Mình làm thợ hồ gần hai mươi năm, nhà nào cần xây, tô, trát là mình có mặt từ bảy giờ sáng. Tay mình quen cái bay và cái bàn xoa, quen mùi xi măng ướt và tiếng máy trộn chạy rè rè trong hẻm. Ngồi thở nằm ở một thế giới khác.

Rồi một buổi trưa mình thử. Không vì lý do gì to tát: chờ vữa se, điện thoại hết pin giữa chừng một đoạn video, và mười lăm phút trước mặt không có gì để cầm. Từ buổi đó mình biết ba điều mình nghĩ về người ngồi thở đều không đúng như mình tưởng. Bài này kể lại từng điều, theo đúng thứ tự mình bỏ chúng.

Bài này không phải để nói bạn đang nghĩ sai. Ba điều dưới nghe rất có lý, và chính vì thế chúng ở trong đầu mình lâu như vậy. Cũng không phải để rủ bạn ngồi thở mỗi ngày: người ngồi và người không ngồi đều sống được, và mỗi người làm gì với hơi thở của mình là chuyện của họ.

Ngồi thở có phải là ngồi không, và ngồi không có phải là lười?

11 giờ 40 trưa, nhà ông Chín cuối hẻm. Hộp cơm đã hết, tay còn dính màu xám của vữa. Mình ngồi trên cái thùng sơn úp ngược, lưng dựa vào bức tường chưa tô, và mười lăm phút nghỉ trước mặt trống trơn. Mười lăm phút đó trước giờ thường trôi bằng việc nhìn đồng hồ.

"Chú Sáu ngồi không hả?"
"Ừ, ngồi không."
"Sao hồi sáng chú nói thợ mà ngồi không là mất nghề?"
"Hồi sáng là hồi sáng."

Thằng Khoa, thợ phụ mười chín tuổi, cười rồi đi lấy chai nước. Còn mình ngồi đó với cái câu của chính mình nằm giữa hai người.

Cách giải thích dễ nhất là mình không có thời gian. Nghe đúng, và nếu dừng ở đó thì ngồi thở chỉ dành cho người rảnh. Nhưng mười lăm phút kia có thật. Thứ thiếu không phải là giờ, mà là phép. Trong đầu mình có một luật không viết thành chữ: tay mà không cầm gì là tay đang bỏ việc. Điện thoại là cách duy nhất để ngồi không mà vẫn như đang bận. Nên mình không thiếu giờ, mình thiếu một việc đủ nhỏ để ngồi yên mà không thấy mình lười. Ba hơi thở ra là việc đó: có đầu có cuối, và không ai thấy.

Có một bài trên trang này nói thẳng là không cần ngồi im một tiếng mới gọi là thiền. Mình đọc xong mới nhớ ra từ lúc nào đó mình đã tự đặt cho cái việc này một cái giá cao hơn nó đáng.

Lần đầu mình thấy ba hơi thở dài lạ, và mắt cứ liếc sang thằng Khoa xem nó có cười không. Nó có cười, một chút. Sau một tuần, có hôm mình quên, có hôm mình nhớ, và có hôm mình ngồi quá ba hơi mà không để ý. Có người thấy vai buông xuống, có người chẳng thấy gì. Hồi đầu mình thuộc nhóm thứ hai. Cách biết mình làm đúng không phải là thấy nhẹ, mà là xong ba hơi thở rồi đứng dậy vào việc mà không thấy mình vừa trốn. Hôm bận quá thì chỉ một hơi thở ra chậm lúc đặt cái bay xuống.

Làm ở chỗ vững dưới đất, mắt mở. Không làm trên giàn giáo, trên mái, gần máy đang chạy hay sát mép sàn chưa có lan can. Nếu trong lúc thở thấy chóng mặt, khó thở, tức ngực hay tê tay thì dừng, thở lại bình thường và ngồi nghỉ. Chuyện đó lặp lại thì nên đi khám để loại trừ nguyên nhân thể chất.

Có một thói quen nghe rất hợp lý: chờ tới lúc có chỗ yên tĩnh, có một buổi rảnh thật, rồi mới bắt đầu. Nó hấp dẫn vì nghe như điều kiện cần của chuyện thở. Nhưng buổi rảnh thật hiếm khi tới, và nếu tới thì điện thoại đã lấy hết. Thay vào đó, chọn một khoảng chờ đã có sẵn trong ngày, như chờ vữa se hay chờ hộp cơm nguội bớt, và thở ngay giữa tiếng máy trộn.

Chỉ người đang có chuyện mới cần ngồi thở?

"Anh ngồi đó làm gì vậy?"
"Anh thở."
"Có chuyện gì hả anh?"
"Không. Chẳng có chuyện gì cả."

Chín giờ tối, bậc cửa hiên, muỗi vo ve quanh cái chân, mùi hành phi bên nhà hàng xóm bay sang. Vợ mình đứng ở cửa với cái rổ rau còn ướt, nhìn mình như nhìn người vừa nhận một tin xấu. Mình thấy cái nhìn đó thương, và cũng thấy buồn cười, vì mười ngày trước mình đã nhìn người khác đúng như vậy.

Cách hiểu dễ thấy là: ngồi thở là để chữa cái đang hỏng, nên chỉ người đang hỏng mới ngồi. Mình tin vậy hơn chục năm. Phía dưới nó là một chuyện khác. Mình xem hơi thở như hộp thuốc để quanh nhà, chỉ mở ra khi có vết thương. Mà thứ chỉ mở khi có việc thì tới lúc có việc, tay mình chưa thuộc. Có một hôm mình đang cuống, ngồi thở theo, và nó trúc trắc như lần đầu cầm cây bay: tay chưa biết đặt chỗ nào. Ngồi lúc bình thường là chỗ để tay thuộc, không phải để chữa gì.

Nói cho đủ: nếu buồn, lo hay mệt cứ kéo dài nhiều tuần, hoặc ảnh hưởng tới chuyện ăn ngủ, làm việc, thì ngồi thở không thay được việc nói với một người có chuyên môn. Hai việc đó không loại trừ nhau, và bạn có thể làm cả hai.

Lần đầu mình ngượng, dù chẳng có ai nhìn. Sau một tuần, có người thấy ngồi thở lúc bình thường khó hơn lúc có chuyện, vì chẳng có gì để bám. Mình thì thấy cái ngượng nhỏ dần, và vợ thôi hỏi có chuyện gì. Cũng có người thấy chán, và chán là thông tin chứ chưa phải lỗi. Ngày bận thì chỉ một hơi thở ra trước khi đẩy cửa vào nhà. Cách biết mình làm đúng nằm ở chỗ khác: lúc kể lại được mình đã nghe thấy gì. Nếu muốn thêm một cái neo ở những lúc bình thường, sáu lúc trong ngày mình nín thở mà không hay nói về chính những khoảnh khắc đó.

Có một cách nghĩ nhanh gọn nhưng làm hỏng mọi thứ: chỉ ngồi khi có chuyện, ngồi xong thấy chẳng đỡ gì thì kết luận thứ này vô dụng. Nó hấp dẫn vì cho một bằng chứng ngay, thử một lần là kết luận một lần. Thay vào đó, đừng đo nó bằng chuyện có gỡ được chuyện lớn hay không. Chỉ đếm xem mình đã ngồi mấy buổi mà chẳng có lý do nào.

Làm nặng cả ngày rồi, còn cần ngồi thở nữa không?

Thử một việc trước đã: lần tới nằm xuống sau một ngày làm nặng, đặt một tay lên bụng và để ý xem đầu mình đang ở đâu.

Mình thử lần đầu vào một tối thứ Năm. Tám giờ, vai ê tới mức không nhấc nổi cánh tay, chiếc quạt cũ quay ở góc nhà, mùi dầu gió trên cổ. Mình nằm xuống chiếu, tay đặt lên bụng, và thấy mình không ở trong nhà. Mình đang đứng ở công trình, đếm bao xi măng còn thiếu cho ngày mai, rồi nhớ một câu ông chủ nhà nói lúc chiều, rồi lo trời đổ mưa trước khi kịp đổ sàn. Người thì nằm, còn đầu thì chưa về.

Mình từng nghĩ mệt là một thứ duy nhất: làm nặng rồi thì cái giường lo hết. Hóa ra có hai. Mệt người thì nằm là xong phần việc của nó. Còn chỗ chú ý của mình không biết nằm. Nó vẫn tính tiền vật liệu, vẫn nhớ câu nói chiều nay, vẫn lo cho ngày mai. Cái giường nghỉ cho cơ bắp, và không ai nhắc chỗ chú ý một câu nào. Nó cần một việc nhỏ hơn việc đang giữ nó, và hai phút ngồi thở là một việc như vậy.

Lần đầu, câu trả lời của mình luôn là công trình, và mình chỉ cần biết vậy. Sau một tuần, có tối câu trả lời đổi thành "ở đây" khoảng nửa chừng, có tối vẫn là công trình, cũng có người thấy chẳng có gì khác. Không cần hơn. Ngày quá mệt, chỉ cần ngồi mép giường và hỏi đúng một câu rồi nằm.

Cái dễ làm sai là đòi đầu thôi nghĩ về công trình. Nó không thôi, và càng đòi thì càng rõ. Việc cần làm là hỏi nó đang ở đâu rồi đưa chú ý về hai bàn chân chạm sàn, hết. Còn một chỗ nữa: lấy hai phút này thay luôn việc nằm xuống. Nếu mệt tới mức ngồi không nổi thì cứ nằm. Bài tập này là phần thêm, không phải phần bù. Muốn dành thêm cho chỗ vai ê, có bản thiền mười phút cho những chỗ mỏi cuối ngày.

Nếu thử rồi mà thấy chẳng ra gì

Lý do hay gặp thứ nhất: mình ngồi thở khi người đang kiệt, và mong nó làm thứ nó không làm được. Hai phút không đổi được một ngày dài. Nó chỉ cho chỗ chú ý một việc nhỏ. Nếu mong thấy nhẹ ngay thì dễ thất vọng, còn nếu chỉ mong biết đầu mình đang ở đâu thì thường vừa đủ.

Lý do thứ hai: cái ngượng lớn hơn cái bài tập. Có người ngồi xuống là thấy mình đang bị nhìn, dù chẳng có ai. Khi đó đừng ngồi nữa. Thở ra một lần trong lúc cầm cốc nước, hay đứng chờ thang máy, hay đang rửa tay. Không ai biết, và bài tập vẫn là bài tập.

Và nếu vẫn không hợp thì cũng chẳng sao. Có người làm tay chân cả ngày, tối chỉ muốn nói chuyện với ai đó, và với họ một cuộc trò chuyện đúng người tốt hơn mười lần ngồi thở. Nếu bạn thấy mệt hoặc buồn kéo dài thì đó là một lý do để nói với ai đó có chuyên môn, không phải một lý do để ngồi thở nhiều hơn.

Hôm qua thằng Khoa kéo cái thùng sơn tới ngồi cạnh mình. Nó không nói gì, và mình cũng không hỏi. Hai đứa ngồi nhìn bức tường chưa tô, máy trộn ngoài hẻm chạy rè rè.

Vữa vẫn đang se.