Dậy năm giờ, ăn chay, phải có thầy: ba lời dặn người mới hay nghe

"Con dậy được mấy giờ?"

Dì Út hỏi câu đó khi mình vừa nhắc là dạo này đang tập ngồi thiền. Trưa Chủ nhật, bàn ăn còn nguyên nồi canh chua, ba mình đang bóc vỏ tôm, chị họ đang cười vì cái gì đó trên điện thoại. Mình chưa kịp trả lời thì dì nói tiếp: "Muốn thiền cho đàng hoàng thì phải dậy năm giờ. Sáng sớm mới trong."

Chưa tới hết bữa, mình đã nghe thêm hai lời dặn nữa. Về chuyện ăn, và về chuyện phải có ai đó dẫn. Dì không có ác ý gì. Người dặn mình đều thương mình. Nhưng sau bữa đó, mình về nhà và thấy cái việc mình mới thử được vài hôm đã cao thêm ba bậc.

Bài này đi qua ba lời dặn mình hay nghe nhất, và nghe người khác kể là họ cũng nghe. Tông hơi vui một chút cũng được, vì mình cũng từng tin cả ba.

Ba lời dặn này không phải vô lý, và người dặn cũng không phải người xấu. Mỗi câu đều có một phần đúng, kể cả khi nó đến từ truyền thống của một gia đình hay một người mình quý. Mình không bảo bạn bỏ qua chúng. Mình chỉ muốn thử xem phần đúng đó nằm ở đâu, để bạn khỏi mang cả ba bậc thang vào trước khi ngồi xuống lần đầu.

Phải dậy năm giờ thì mới thiền được?

Hôm sau bữa cơm đó mình đặt báo thức năm giờ. Sáng đầu tiên, chuông reo, mình bấm tắt, nằm thêm hai phút cho "tỉnh". Mười lăm phút sau mình mở mắt ra thấy năm giờ hai mươi. Sáng thứ hai mình dậy được, ngồi xuống tấm thảm, và đầu gật gật, gật gật cả buổi.

"Thấy chưa, nghiêm túc là phải vậy."

"Mày đang buồn ngủ thôi."

"Buồn ngủ cũng là một phần của rèn luyện."

Đoạn đối thoại đó chạy trong đầu mình khoảng ba sáng, và mình thua cả hai bên.

Cái người ta tưởng là lý do thì rõ: sáng sớm yên, nên thiền sáng sớm dễ. Phần này có thật, mình thấy là có. Nhưng cái nằm dưới nó khác một chút: sáng sớm yên vì ít ai gọi mình, chứ không phải vì đồng hồ chỉ năm giờ. Lời dặn năm giờ, nói gọn lại, thật ra là lời dặn chọn lúc ít bị cắt ngang. Với dì mình, người dậy từ bốn rưỡi nấu cơm, giờ đó đúng là giờ yên. Với mình, người ngủ muộn vì ca làm kéo dài tới tối, giờ yên lại là mười giờ rưỡi đêm khi nhà hàng xóm tắt tivi. Cùng một ý, hai con số khác nhau.

Lần đầu làm, nhiều người ngạc nhiên vì lúc "ít bị gọi" của mình hóa ra không phải lúc mình nghĩ. Mình đoán giờ yên nhất là sáng, nhưng số của sáng lại cao nhất, vì sáng nào mình cũng liếc tin nhắn trước khi ngồi. Sau một tuần, có người chốt được một giờ ổn định, có người vẫn đổi theo ngày. Cả hai đều chạy. Ngày bận quá thì ngồi một phút ở lúc nào cũng được, không cần đúng giờ vàng.

Có một thói quen dễ mắc: biến việc dậy sớm thành hình phạt, như thể khó chịu thì mới chân thành. Nó hấp dẫn vì nghe có kỷ luật, và vì nó cho mình một điểm số rõ ràng: hôm nay dậy được, hôm nay thất bại. Nhưng ngồi mà đầu gật cả buổi thì chẳng còn là ngồi. Cứ giữ giờ ngủ như cũ, rồi ngồi vào lúc đang thức.

Phải ăn chay thì mới có tư cách ngồi?

Trưa thứ Ba, nhà ăn công ty, chị Hằng ở bàn bên múc cho mình thêm thìa thịt kho, vừa cười vừa nói: "Mày ăn thịt mà đòi thiền hả?" Chỉ là câu đùa. Mình cũng cười. Nhưng chiều đó mình bỏ bữa, gặm một ổ bánh mì không nhân ngồi ở cầu thang bộ, thấy mình giống người đang bị kiểm tra đầu vào.

Cái người ta nghĩ đến đầu tiên là chuyện ăn kiêng liên quan tới thiền. Mình không có tư cách nói ăn chay tốt hay xấu cho ai, và bài này không nói chuyện đó. Ăn gì là chuyện của truyền thống gia đình, của niềm tin, của sức khỏe và của cái túi tiền mỗi người. Cái mình để ý nằm ở chỗ khác: câu "ăn thịt mà đòi thiền" gộp hai chuyện vốn tách nhau là chuyện ăn và chuyện ngồi xuống, rồi biến chuyện thứ nhất thành điều kiện của chuyện thứ hai. Cửa vào cao thêm một bậc, mà bậc ấy không thuộc về việc ngồi.

Lần đầu làm, nhiều người thấy chẳng khác gì, và đó là kết quả tử tế. Có người thấy ngồi lúc no thì buồn ngủ, có người không thấy gì cả. Sau một tuần, bạn thường biết khoảng cách nào hợp với mình, và con số đó thuộc về bạn, không giống ai. Ngày bận, không cần cân nhắc gì, cứ ngồi ba phút lúc nào có.

Hay gặp hơn cả là tự kiêng khem để đủ tư cách: bỏ bữa, ăn đồ lạ, tự đặt luật. Nghe có vẻ nghiêm túc, và đó là lý do nó hấp dẫn. Nhưng nếu bạn đổi cách ăn vì lý do riêng của bạn, cứ giữ. Còn nếu bạn đổi để xứng với việc ngồi thì mình khuyên đừng. Nếu chuyện ăn uống của bạn liên quan sức khỏe, hỏi người làm y tế thay vì hỏi một bài viết. Còn muốn đọc thêm một chuyện cùng họ, bạn không cần ngồi im một tiếng mới gọi là thiền cũng gỡ một bậc thang khác.

Không có thầy thì làm sao biết mình ngồi đúng?

"Mày học lớp nào?" Khoa hỏi, đúng lúc mình cầm ly cà phê sữa đá ở quán đầu hẻm.

"Tự coi hướng dẫn rồi ngồi."

"Vậy làm sao biết đúng? Lỡ sai thì sao?"

Câu đó không mời mà về nằm trong đầu mình cả tuần. Mình bắt đầu ngồi mà vừa ngồi vừa lo: tay đặt vậy được chưa, thở vậy có đúng không, đầu nghĩ lung tung thế này thì thầy nào cũng lắc đầu.

Cái người ta tưởng là lý do thì dễ hiểu: có thầy thì chắc chắn đúng. Có người thấy một người hướng dẫn hay một nhóm giúp họ nhiều thật, mình tin vậy, và có người tự ngồi cũng ổn. Cả hai đều có thật. Nhưng cái đang chạy dưới câu hỏi của Khoa không phải thiếu thầy. Nó là nỗi sợ làm sai, và nỗi sợ ấy nhảy từ chỗ này sang chỗ khác: hôm nay nó đòi thầy, mai nó đòi đệm xịn, kia nó đòi biết mình "tiến bộ" chưa. Còn cái "đúng" ở những buổi đầu thật ra rất nhỏ: ngồi xuống, biết mình đang ngồi, lạc thì quay lại. Chỉ có vậy.

Lần đầu làm, nhiều người thấy mình chưa trả lời được "có" cho câu hai và ba, vì chưa nhận ra mình lạc. Mình cũng vậy. Sau một tuần, có người đếm được vài lần lạc rồi quay lại, có người vẫn thấy mơ hồ. Cả hai đều là đang làm, không phải đang sai. Ngày bận, chỉ cần hỏi câu ba.

Thói quen khó nhận ra nhất ở đây là thay vì ngồi, đi tìm người thầy tốt nhất: đọc, so sánh, hỏi thăm, lưu thêm mười đường link. Nó hấp dẫn vì trông như đang chuẩn bị cẩn thận, mà việc chuẩn bị không bao giờ bị chấm là sai. Thay bằng ngồi trước, và hỏi sau với một câu hỏi cụ thể, kiểu "mình thấy vai gồng mỗi lần ngồi, có cách nào khác không". Hỏi cụ thể thì ai cũng trả lời được. Nếu bạn tò mò về chuyện tự ngồi hay nghe giọng dẫn, ba tuần thiền theo giọng hướng dẫn, rồi tắt nó đi kể một lối đi.

Nếu thử theo cách của mình mà vẫn thấy lấn cấn

Mình đoán hai lý do hay gặp.

Lý do thứ nhất: bạn chọn được giờ ít bị gọi rồi, nhưng nhà bạn không có giờ nào yên cả. Có trẻ con, có hàng xóm khoan tường, có mái tôn nóng và quán nhậu kế bên. Khi đó đừng đi tìm giờ hoàn hảo. Chọn giờ ít tệ nhất, rồi nghe luôn tiếng ồn như một phần của buổi ngồi. Nhiều người thấy dễ hơn khi thôi cố loại tiếng ồn khỏi buổi ngồi.

Lý do thứ hai: câu hỏi thật của bạn không phải ăn gì, dậy giờ nào hay ai dạy. Nó là "mình có đủ tư cách không". Nếu đúng thế thì ba lời dặn kia chỉ là ba hình dạng của nó, và nhìn thấy điều đó đã là một phần lời đáp. Nếu ngồi xuống mà thấy cảm xúc dâng nặng nhiều ngày liền, nói với một người bạn tin hoặc người làm về sức khỏe tinh thần, thay vì tự xoay xở.

Và nếu cả hai cách vẫn không hợp thì cũng chẳng sao. Có người hợp với một lớp, một nhóm, có người hợp với việc đi chậm quanh hẻm hơn là ngồi. Thử rồi biết.

Tối Chủ nhật tuần sau, dì Út lại hỏi: "Con dậy được mấy giờ rồi?"

Mình cười, múc cho dì thêm một muỗng canh chua.

"Giờ nào con ngồi được thì con ngồi, dì."