Tờ phiếu nguyện vọng mười bảy năm trước, và câu "nếu hồi đó"

Tờ giấy kẹp trong bìa hồ sơ xanh đã ngả sang màu nước trà. Mép trên có vết mọt cắn thành hình răng cưa. Chữ viết tay của mình ở hàng đầu tiên vẫn còn rõ: tên ngành, mã ngành, bốn con số. Một nét gạch chéo bằng bút bi xanh nằm đè lên tất cả. Nét gạch mạnh tay, vì hồi mười bảy tuổi mình chưa biết gạch nhẹ.

Mình cầm nó giữa cái thang nhôm và tấm lưới lọc máy lạnh còn ướt, nước nhỏ từng giọt xuống mu bàn chân. Sáng Chủ nhật, mình về nhà mẹ rửa máy lạnh cho bà. Làm nghề điện lạnh mà để máy nhà mẹ ruột kêu như xe ba gác thì kỳ lắm. Bìa hồ sơ nằm trên nóc tủ, đúng chỗ mình với tay lấy cái tua vít rơi hồi nãy.

— Giấy gì đó con?

Mẹ đứng dưới thang, tay còn cầm cái muỗng múc canh.

— Phiếu nguyện vọng hồi mình thi đại học. Sao mẹ còn giữ?

— Ủa, mẹ tưởng mất rồi. Cái bìa đó mẹ cất chung với sổ hộ khẩu cũ. Xuống ăn bún đi con, nguội hết.

Mình không xuống ngay. Mình đứng trên thang, đọc lại một tờ giấy mà người viết ra nó đã là một ai khác.

Nói trước cho rõ một chuyện, kẻo người đọc mang sai ý vào bài. Chuyện này không phải về việc chọn khác thì sẽ tốt hơn hay tệ hơn. Mình không biết, và cũng không ai biết được. Nó cũng không phải một bài bảo rằng tiếc là sai, rằng đã qua thì thôi đi. Có những cái tiếc nằm yên trong người suốt nhiều năm và không làm hại ai. Bài này chỉ nói về một lúc mình thấy cái tiếc của mình đang được dựng bằng vật liệu gì.

Cuộc đời kia vào lúc ba giờ chiều thứ Ba trông thế nào?

Trước hôm Chủ nhật ấy chừng một tháng, mình đi lắp máy lạnh cho chị Hạnh ở một căn nhà mới xây. Chị mời mình ngồi nghỉ, rót ly trà đá. Trên bàn ăn, cuộn bản vẽ mặt bằng còn nguyên hai đầu kẹp bằng hai cái chén, bên cạnh là cây bút chì mềm gọt vát. Mình uống trà mà mắt cứ đậu ở mấy đường nét trên giấy: chỗ nào có giếng trời, chỗ nào cái cầu thang xoay lại để nhường ánh sáng cho bếp.

Mình ngồi đó lâu hơn cần. Chị Hạnh hỏi "Quang, máy lạnh xong rồi hả em", mình giật mình đứng dậy, nói dạ xong rồi.

Đêm đó và nhiều đêm sau, chạy xe máy về tiệm, câu ấy cứ quay lại. Nếu hồi đó mình để nguyên ngành đầu tiên. Rồi một đoạn phim chạy sẵn trong đầu, rất mượt: mình mặc áo sơ mi xắn tay đứng trên công trình, bụi xi măng bám giày, có người gọi "anh kiến trúc sư ơi", tay mình cầm đúng cây bút chì kia. Đoạn phim có nhạc nền. Mình quay đi quay lại nó như người ta xem lại một đoạn quảng cáo thích.

Có một đêm mình hỏi lại chính mình, giọng hơi khó chịu:

"Rồi sao nữa? Cảnh tiếp theo là gì?"

"Thì... thì mình đứng trên công trình."

"Đứng làm gì? Ba giờ chiều thứ Ba ấy."

Mình không trả lời được. Đoạn phim chỉ có những ngày đẹp nhất của cuộc đời kia. Nó không có chiều thứ Ba nào.

Thường thì ta nghĩ mình tiếc vì cuộc đời kia hay hơn cuộc đời này. Nghe đúng, và ai cũng nói được câu đó. Điều mình thấy khi ngồi gỡ ra thì khác một chút. Cuộc đời kia hay đến thế chỉ vì mình chưa từng sống một ngày thường nào trong nó. Nó được dựng từ những điều tờ phiếu hứa hẹn, cái tên ngành, cái bàn vẽ, cái cách người ta gọi mình, và hoàn toàn thiếu những thứ làm nên một ngày: tin nhắn của khách lúc đang ăn cơm, cái lưng mỏi, cuộc họp chán, cái ngày mình ghét công việc ấy. Mình đang so một ngày có đủ mọi thứ với một tấm áp phích.

Và ở dưới nữa, còn một chuyện khó nhìn hơn. Giữ câu "nếu hồi đó" cho mình một chỗ để ở mỗi khi hôm nay không vừa ý. Chiều tiệm vắng khách, hóa đơn tiền điện tăng, đứa nhân viên nghỉ không báo, mình tự động rẽ vào căn phòng kia ngồi một lúc. Ở đó không ai gọi, không có ống đồng nào phải hàn. Chừng nào căn phòng đó còn mở thì mình chưa cần nhìn thẳng vào điều này: mình đã chọn, lựa chọn ấy có cái giá của nó và có cái được của nó, và cả hai đều là thật.

Cách biết mình làm đúng không nằm ở chỗ thấy nhẹ lòng. Nó nằm ở số lần bạn gạch dưới. Gạch càng nhiều, nghĩa là cuộc đời kia càng mỏng hơn bạn tưởng, và đó là điều cần thấy, không phải điều cần chữa.

Lần đầu làm, mình mất nửa tiếng mà viết được sáu dòng. Ba giờ chiều thì còn tưởng tượng được: mình đứng trên giàn giáo, nắng chiếu thẳng vào gáy. Nhưng tới bảy giờ tối thì mình khựng lại, không biết mình về nhà bằng xe gì, ở khu nào, có ai đợi cơm không. Cảm giác lạ lắm, như mở một cánh cửa mà đằng sau chỉ là tường sơn. Một tuần sau, câu "nếu hồi đó" vẫn còn quay lại, nhưng ngắn hơn và nhỏ tiếng hơn. Có người nói với mình họ thấy nhẹ ngay đêm đó, cũng có người làm xong thấy trống trải hơn trước. Mình thuộc nhóm đầu, nhưng nhóm sau cũng hoàn toàn bình thường.

Ngày bận thì làm bản rút gọn: chỉ viết đúng một dòng, ba giờ chiều thứ Ba của cuộc đời kia, bạn đang cầm gì trong tay. Nếu không viết nổi dòng đó trong ba mươi giây thì đã đủ để biết cái gì đang chạy rồi.

Chỗ mình làm sai đầu tiên, và nghe rất hợp lý, là bắt cuộc đời kia dở đi cho đỡ tiếc. Viết ra: chắc ở đó mình cũng mệt, cũng nợ nần, chắc không hạnh phúc hơn đâu. Nó hấp dẫn vì nghe như an ủi, và mình đã thử đúng một đêm. Sáng hôm sau mình không tin chính mình nữa, vì mình vừa bịa thêm một đoạn phim, chỉ là đoạn phim tối. Bịa ngược chiều vẫn là bịa. Cái đáng làm là để yên những chỗ "chưa biết" đúng là chưa biết, không tô sáng cũng không tô tối.

Phần nào của tờ phiếu mình vẫn giữ được?

Tối hôm ấy, mình làm một việc rất vội. Về tới tiệm, đóng cửa kéo nửa chừng, ngồi trước điện thoại tra xem học lại kiến trúc thì mất mấy năm, học buổi tối được không. Đọc tới đoạn thứ ba thì mình đóng lại. Mình không phải người ba mươi lăm tuổi đang cân nhắc một quyết định. Mình là người mười bảy tuổi bị trả lại một tờ giấy, đang cuống cuồng sửa nó trước khi trời sáng.

Có chuyện mình hay bỏ sót là cái tiếc muốn được giải quyết ngay, nên nó biến mình thành người làm quyết định lớn lúc mười giờ đêm. Mà quyết định lớn lúc mười giờ đêm thường là quyết định của cái tiếc, không phải của mình.

Mình đóng điện thoại, ngồi lại. Trong tiệm còn mùi nhựa cũ và mùi ống đồng. Trên bàn có cuộn dây điện thừa và tờ giấy bản vẽ sơ đồ đi ống mình vừa vẽ cho khách chiều nay, bằng bút bi, trên mặt sau của hóa đơn.

Mình nhìn tờ giấy đó rất lâu.

Ngày xưa mình chọn ngành kiến trúc vì cái gì? Không phải vì chữ "kiến trúc sư". Mình nhớ lại: hồi lớp mười một, mình ngồi cả buổi chiều với tờ giấy ô li và cây thước nhựa, vẽ mặt bằng căn nhà mình, rồi vẽ nhà hàng xóm, rồi vẽ cái hẻm. Đi hỏi mẹ "nhà mình sao không để cái cửa sổ ở đây". Điều mình mê hồi ấy là cái tay vẽ, cái thước, ô giấy. Không có bằng cấp nào đứng ở giữa.

Tờ phiếu ghi tên một con đường. Nhưng cái mình muốn thì không phải con đường, mà là một động từ. Vẽ. Con đường kia đã đóng, hoặc ít nhất mình không muốn mở nữa lúc này. Còn động từ thì chưa từng đóng, nó nằm ngay trên bàn, bằng bút bi trên mặt sau tờ hóa đơn.

Nên buông ở đây không có nghĩa là dẹp hết ước muốn của người mười bảy tuổi đi cho gọn. Người ta vẫn hay nghĩ buông là vứt cả gói. Mình thấy nó giống tách ra hơn: đặt xuống chữ "đáng lẽ", giữ lại cái tay thích vẽ. Chuyện buông không phải là từ bỏ có một bài riêng, và cái tách này nằm đúng chỗ đó.

Biết mình làm đúng bằng cách nào? Nếu cái việc nhỏ bạn chọn làm bạn muốn ngồi thêm năm phút, thay vì làm cho xong, thì đúng hướng. Còn nếu bạn làm với cảm giác đang trả bài, thì đổi việc khác.

Hôm sau mình lấy tờ giấy ô li, vẽ lại mặt bằng căn nhà mẹ. Lần đầu tay còn vụng, đường tường đi cong, cái bếp bị kéo ra ngoài hơn ba bước. Mẹ ngó qua vai:

— Nhà mình đâu có cái cột đó.

— Con vẽ lệch.

— Ừ, lệch. Mà cũng giống ghê.

Sau một tuần, mình vẽ thêm nhà bà ngoại, vẽ thêm tiệm. Không phải để làm gì. Có người sẽ thấy việc này quá nhỏ so với một cái tiếc mười bảy năm, và điều đó cũng đúng. Mình chỉ nói thứ mình thấy: cái tiếc không biến mất, nhưng bớt chỗ để một mình nó chiếm cả buổi tối.

Ngày bận mình chỉ vẽ một ô: cái bàn trong tiệm, nhìn từ trên xuống, năm phút. Có hôm vẽ xong thấy chẳng khác gì, cũng được.

Chỗ mình suýt hỏng tiếp theo là làm cái việc nhỏ này như một cuộc thi: phải vẽ cho giống kiến trúc sư, mua thước chữ T, mua giấy A3. Nó hấp dẫn vì mình muốn việc nhỏ ấy "xứng" với cái tiếc lớn. Nhưng chính cái muốn xứng đó làm cái tay không muốn vẽ nữa. Hãy giữ nó rẻ và vụng. Cây bút bi cũ là đủ.

Nếu thử vài hôm mà "nếu hồi đó" vẫn quay lại

Có hai lý do hay gặp, và cả hai đều bình thường.

Lý do thứ nhất: cái tiếc này không chỉ nằm ở tờ phiếu. Đôi khi một tờ giấy cũ chỉ là cái cớ để một nỗi buồn khác bước ra, về một người, một thời, một điều chưa nói. Nếu bạn làm bài tập mà thấy nó chạm sang một chỗ khác, to hơn nhiều, thì hãy đi theo chỗ đó thay vì cố làm cho xong bài. Và nếu nỗi buồn hay trống rỗng ấy kéo dài nhiều tuần, làm bạn khó ăn, khó ngủ hay khó làm việc, thì nói với một người có chuyên môn. Đó không phải thất bại của bài tập, chỉ là chuyện nặng hơn một bài tập mang nổi. Nếu có lúc bạn nghĩ đến chuyện làm đau mình, hãy vào Hỗ trợ khẩn cấp ngay.

Lý do thứ hai: có người làm xong việc nhỏ mà thấy nó vô nghĩa, vì cái họ muốn thật sự là con đường, không phải động từ. Điều đó có thể đúng. Khi đó câu hỏi đổi hẳn: không còn là "làm sao hết tiếc" mà là "mình có muốn đi con đường đó bây giờ không". Đó là một quyết định, và nó đáng được cân nhắc vào một buổi sáng tỉnh táo, với người ngồi cạnh, chứ không phải lúc mười giờ đêm. Mình đã thấy bài đặt xuống kỳ vọng về cuộc sống hoàn hảo nói giùm phần nào chỗ này, nếu bạn cần một chỗ để bắt đầu.

Còn tờ phiếu, mình cho vào lại bìa xanh, đặt lên nóc tủ. Không úp mặt xuống, không vứt đi, cũng không treo lên. Cuối tuần sau mình lại ghé nhà mẹ, và trên bàn bếp đã có một tờ giấy ô li mới của mẹ, vẽ nguệch ngoạc một cái cửa sổ ở chỗ mà theo bà, nhà này thiếu.

Mong bạn một buổi tối ngồi yên với tờ giấy của mình.