Bảy câu hỏi viết khi mở thư mục ảnh chụp màn hình toàn những thứ để đọc sau

Thư mục ấy tên là "Ảnh chụp màn hình", và ngón tay kéo mãi không thấy đáy.

Mười một giờ bốn mươi đêm, mình ngồi ở mép giường, ly cà phê sữa đá chiều nay vẫn còn một lớp đá tan nổi trên mặt. Dưới hẻm có tiếng xe máy chạy chậm, tìm số nhà. Mình mở thư mục chỉ để tìm một cái mã giảm giá, rồi cứ kéo. Công thức cá kho. Lịch tập mười hai tuần. Một bài về dậy năm giờ sáng. Bảng học phí khoá tiếng Nhật. Một tấm poster mình thấy đẹp và định "học cách làm". Mỗi tấm có một giờ chụp, và mỗi giờ chụp là một lúc mình đã nói với mình: để lát đọc.

Mình hai mươi chín tuổi, làm thiết kế đồ hoạ tự do, cái nghề mà ai cũng tưởng lưu ảnh là để lấy cảm hứng. Có một phần là vậy. Phần còn lại, nói thật, là mình chụp cho đỡ áy náy.

Hôm trước thằng Quân ngồi cạnh, liếc màn hình mình đang cuộn, hỏi:

— Mày còn giữ cái link khoá thiết kế chuyển động hả?

— Còn.

— Học chưa?

— Chưa. Nhưng xoá thì kỳ.

Nó không nói gì thêm, chỉ uống nốt ngụm trà đá. Mình thì ngồi nghĩ mãi chữ "kỳ" đó là kỳ với ai.

Bài này là bảy câu hỏi để viết, từ nhẹ tới sâu, dành cho lúc bạn mở một thư mục như thế (ảnh chụp màn hình, danh sách "xem sau", dấu trang trình duyệt, cái nào cũng được) và nhận ra nó đã thành một chỗ chứa người mình định trở thành.

Bảy câu hỏi này không phải là cách dọn điện thoại. Mình không bảo bạn xoá, cũng không bảo giữ ít đi mới là sống đúng. Có người giữ cả nghìn tấm mà thấy bình thường, và như vậy cũng ổn. Cũng không phải là bài kiểm tra xem bạn có lười hay không. Nó chỉ là một chỗ để ngồi xuống nhìn xem những tấm ảnh này đang nói thay cho điều gì.

Một tấm ảnh chưa đọc nặng hơn một tấm đã đọc ở chỗ nào?

Cách đầu tiên ai cũng nghĩ tới là xoá sạch trong một lần cho nhẹ. Mình cũng nghĩ vậy. Sáng thứ Bảy ngồi quán cà phê đầu hẻm, quạt trần quay chậm, mình bấm "chọn tất cả", ngón cái treo lên nút Xoá, và không bấm được. Không phải vì tiếc tấm nào cụ thể. Mình chỉ thấy mình đang sắp làm một việc to hơn cái nút.

Cái giải thích dễ nhất là: tại lười, tại thông tin nhiều quá. Đúng một phần, nhưng nếu dừng ở đó thì cách chữa sẽ là "kỷ luật hơn", và mình đã thử kỷ luật rồi, nó kéo dài đúng ba hôm.

Nằm dưới chuyện đó là một thứ khác hẳn. Mỗi tấm ảnh chụp màn hình là một lời hẹn với một người tên là "mình của tuần sau", người sẽ rảnh hơn, tỉnh hơn, có đủ giờ để nấu cá kho đúng công thức và dậy lúc năm giờ. Người đó chưa tới lần nào, nhưng mình vẫn chừa chỗ cho họ. Nên cái nặng không nằm ở dung lượng. Nó nằm ở chỗ xoá một tấm nghĩa là tuyên bố một lời hẹn sẽ không có người tới, và tuyên bố thế thì khó hơn nhiều so với cứ để nó nằm đó. Có buổi mình chụp xong còn thấy hơi tự hào, như thể việc đã xong một nửa. Chụp xong là xong một nửa, đó là chỗ thư mục này đã nuôi mình suốt mấy năm.

Có người cũng giữ một thứ như vậy bằng đồ vật. Bài về lần đăng bán lại cây đàn guitar đã nằm sau cánh cửa ba năm kể đúng chuyện cùng họ: một lời hẹn với một người chưa tới, chỉ khác là cái này cầm được trên tay.

Nên việc cần làm trước tiên không phải xoá, cũng không phải đọc hết cho xong. Chỉ là đếm xem lời hẹn nào còn người chờ.

Cách biết mình làm đúng không nằm ở chỗ thấy nhẹ. Nó nằm ở chỗ bạn trả lời được nhanh hay chậm: nếu có tấm nào làm bạn phải ngồi nghĩ, thì tấm đó đáng để tối nay viết thêm. Lần đầu làm, nhiều người thấy cột "chưa biết" to hơn mình tưởng, và hơi khựng lại một chút. Sau khoảng một tuần, có người thấy mình mở thư mục ít hơn, hoặc mở ra rồi dừng ở tấm đầu tiên thay vì cuộn mãi. Cũng có người chẳng thấy gì khác. Đừng đo bằng số tấm còn lại.

Ngày bận, chỉ cần ba tấm thay vì mười. Mười lăm phút cũng co lại được thành hai phút.

Cái nút Xoá mà ngón cái mình treo lên hôm thứ Bảy chính là chỗ nhiều người trượt chân: xoá hàng loạt cho sạch. Nó hấp dẫn vì cho cảm giác đã làm xong một việc lớn, và có thể bạn sẽ nhẹ thật, trong một buổi tối. Nhưng nếu chưa nhìn xem mình đang giữ gì thì thư mục sẽ đầy lại sau vài tháng, vì thứ làm nó đầy chưa hề thay đổi. Thay vào đó, cứ đếm ba chồng trước. Xoá hay không, tính sau.

Bảy câu hỏi, từ tấm nhẹ nhất tới tấm nặng nhất

Lần đầu mình viết, không phải trên máy. Mình lấy mặt sau một tờ hoá đơn tiền mạng, cây bút bi gần hết mực nên chữ nhạt, vì không muốn mở thêm một ứng dụng nữa giữa lúc đang cố rời khỏi cái màn hình. Mùi giấy hoá đơn hơi hăng, và bàn tay viết chữ chậm hơn nhiều so với ngón cái vuốt màn hình. Chính chậm đó mới là điều mình cần.

Trước khi viết:

• Viết tay nếu có thể, mặt sau của bất cứ tờ giấy nào cũng được
• Không ai đọc ngoài bạn, nên không cần viết hay
• Mỗi câu hỏi chỉ cần hai ba dòng, không cần dài hơn

Có tấm nào trong thư mục mà bạn đã hoàn toàn quên vì sao mình chụp không?

Gợi ý: Chỉ cần chọn một tấm, mô tả nó như mô tả cho người lạ. Quên cũng là một câu trả lời.

Tấm nào bạn đã mở ra nhiều lần nhất mà vẫn chưa làm theo?

Gợi ý: Đếm ngón tay cũng được. Chuyện bạn quay lại mở nó cho thấy nó vẫn đang nói điều gì đó.

Nếu tất cả những tấm này là lời nhắn của cùng một người, người đó muốn bạn trở thành ai?

Gợi ý: Viết một câu mô tả người đó, kiểu "một người dậy sớm, nấu ăn ở nhà, học thêm ngoại ngữ". Đừng sửa cho đẹp.

Người đó giống bạn đã từng muốn, hay giống ai đó bạn thấy trên màn hình?

Gợi ý: Đây là câu nhiều người dừng lại lâu nhất. Không cần trả lời ngay, nhưng cứ ghi lại chỗ bạn khựng.

Có tấm nào là việc bạn thật sự muốn làm, chỉ thiếu một khoảng giờ trống?

Gợi ý: Một tấm thôi. Nếu thấy có, viết xem cần giờ nào trong tuần, và đó có phải giờ bạn đang cho một thứ khác không.

Có tấm nào bạn giữ chỉ vì xoá đi thì phải thừa nhận mình sẽ không làm không?

Gợi ý: Chữ "thừa nhận" ở đây không có nghĩa là thất bại. Có những việc mình thôi muốn làm và chưa ai nói điều đó với mình.

Nếu thư mục này mất sạch ngay đêm nay, bạn sẽ tìm lại tấm nào, và tấm nào bạn sẽ thở ra nhẹ nhõm?

Gợi ý: Hai danh sách ngắn, mỗi bên ba tấm là đủ. Danh sách thứ hai là chỗ bạn có thể bắt đầu.

Mình đọc lại những gì mình viết vào đêm đó, và thấy câu thứ tư mới là chỗ khác biệt. Ba câu đầu nói về những tấm ảnh. Từ câu thứ tư trở đi, chúng bắt đầu nói về người cầm điện thoại. Nhiều tấm trong thư mục không nói về công thức hay lịch tập. Chúng nói về một bản ghép từ những người mình thấy trên màn hình, một người dậy sớm của người này, giỏi nghề của người kia, nấu ăn đẹp của người nọ. Mình đã chừa chỗ cho một người không ai trong đời mình thật sự là.

Lần đầu làm cả bảy câu, mình mất gần bốn mươi phút và đã ngưng giữa chừng một lần để pha thêm ly trà. Có người sẽ thấy bình thường, có người thấy buồn cười, có người thấy hơi nặng ở câu thứ sáu. Cả ba đều thường gặp. Sau một tuần, thứ thay đổi nhiều người nhắc tới không phải là thư mục ít đi mà là lần tới khi bấm chụp, họ khựng một nhịp và hỏi: tấm này là để làm, hay là để thấy mình có ý định làm?

Thói quen khó bỏ nhất là biến câu hỏi thành danh sách việc. Câu trả lời thành "mai dậy học tiếng Nhật, thứ Bảy tập hai tiếng", và buổi viết trở thành một bản kế hoạch khác chờ đến lượt hỏng. Nó hấp dẫn vì nghe tiến bộ, và vì ai cũng thích kết thúc buổi viết bằng một việc cụ thể. Đừng vội. Bảy câu này hỏi xem lời hẹn nào còn người chờ, chưa hỏi bạn sẽ làm gì. Việc đó để vài hôm sau.

Nếu viết rồi mà thấy chẳng khác gì

Chuyện này xảy ra khá nhiều, nên nói thẳng.

Lý do hay gặp thứ nhất: bạn trả lời bằng đầu chứ chưa bằng tay. Mỗi câu hỏi nghe đúng, nên bạn gật đầu và chuyển sang câu tiếp theo mà chưa viết chữ nào. Đổi cách: chọn một tấm duy nhất, đặt nó cạnh tờ giấy, và viết ba dòng về đúng tấm đó. Cái thư mục to quá thì chọn một tấm, đừng cố nhìn cả thư mục.

Lý do hay gặp thứ hai: thư mục quá lớn, mở ra là choáng và đóng lại ngay. Thử một cái nhỏ hơn, như danh sách phát "xem sau" trên video, hay chỉ ba mươi tấm của tháng gần nhất. Cái cần giữ là việc ngồi xuống nhìn, không phải kích thước nơi nhìn.

Nếu thử cả hai mà vẫn thấy không hợp thì cũng không sao. Có người viết ra thì thấy nặng thêm, và với họ nói chuyện với một người bạn dễ hơn nhiều so với cầm bút. Nếu mỗi lần nhìn thư mục, bạn thấy buồn hay trống rỗng kéo dài nhiều tuần liền, đó là chuyện đáng kể với một người có chuyên môn, chứ không phải chuyện của một bài tập.

Bạn cũng có thể thử cách khác. Bảy câu hỏi để biết mình đang mang những gì đi theo hướng rộng hơn, không riêng điện thoại. Còn nếu bạn muốn làm một việc nhỏ hơn nữa, buông một kỳ vọng nhỏ mỗi tuần là bước nhẹ hơn.

Tối nay, nếu bạn mở thư mục ấy, thử chỉ nhìn tấm mới nhất và hỏi nó một câu.

Chưa cần xoá gì cả.