Biết rồi mọi thứ sẽ qua, sao vẫn sợ mất? Những câu hỏi về vô thường

"Biết hết rồi mà. Cái gì rồi cũng qua."

"Biết thì sao. Tay vẫn run đây này."

Mười một giờ đêm thứ Tư, màn hình điện thoại hiện ba cuộc gọi nhỡ của mẹ. Mình đang ngồi trong xe dưới hầm chung cư, máy để im lặng từ lúc họp. Trong hai giây trước khi bấm gọi lại, tim mình đập lên tới cổ, và đầu chạy qua đủ thứ không muốn nghĩ.

Mẹ bắt máy ở hồi chuông thứ hai. "Mẹ hỏi con về tới nhà chưa, mưa lớn quá." Vậy thôi.

Mình ngồi lại trong xe thêm một lúc, hai tay vẫn đặt trên vô lăng. Mình ngồi thiền gần mười năm. Đã đọc, đã nghe giảng về vô thường không biết bao nhiêu lần, đã tự nói với mình rằng ai rồi cũng có ngày xa. Vậy mà ba cuộc gọi nhỡ vẫn làm mình ra thế này.

Nếu bạn cũng từng thấy mình như vậy — hiểu đủ, tin đủ, mà vẫn sợ — thì dưới đây là mấy câu hỏi mình đã mang theo khá lâu. Không câu nào được trả lời cho gọn. Nhưng có vài chỗ mình đã nhìn khác đi.

Hiểu vô thường không phải là uống một liều thuốc để hết sợ mất. Cũng không phải một bậc thang mà ai leo đủ cao sẽ tới chỗ không còn rung động vì ai nữa. Nếu bạn đang đo việc thực hành của mình bằng chuyện còn sợ hay không, thì cái thước ấy có lẽ đang đo nhầm thứ.

Hiểu vô thường rồi, sao vẫn sợ?

Hai giây dưới hầm xe

Quay lại hai giây dưới hầm xe. Lúc đó mình không nghĩ tới vô thường. Mình không nghĩ gì cả. Ngực thắt lại trước, tay lạnh trước, rồi mới tới mấy hình ảnh trong đầu. Cái hiểu tới sau cùng, khi mẹ đã nói xong câu "mưa lớn quá".

Cách giải thích quen thuộc là mình hiểu chưa đủ sâu. Hiểu sâu thật thì đã không run. Mình tin cách giải thích đó suốt mấy năm, và nó làm mình xấu hổ mỗi lần sợ, như một học trò học mãi không thuộc bài.

Cái hiểu và nỗi sợ ở hai chỗ khác nhau

Về sau mình thấy nó khác. Cái hiểu nằm ở chỗ mình nghĩ. Nỗi sợ nằm ở chỗ mình thương. Hai chỗ đó không chạy cùng tốc độ, và nỗi sợ lúc nào cũng tới trước, vì nó không cần suy nghĩ.

Còn một điều khó nhận hơn. Lâu nay mình đã ngầm dùng cái hiểu về vô thường như một tấm bảo hiểm: hiểu đủ rồi thì lúc mất sẽ đỡ đau, lúc sợ sẽ đỡ run. Nên mỗi lần vẫn run, mình thấy như bị chính việc thực hành của mình phản bội. Thật ra nó chưa bao giờ hứa điều đó. Là mình tự gán vào.

Nỗi sợ mất, nhìn thẳng, là cái bóng của việc mình đang có một thứ quý. Người không thương ai thì không run khi thấy ba cuộc gọi nhỡ. Cái hiểu về vô thường không xoá được cái bóng ấy. Việc nó làm được nhỏ hơn nhiều: giúp mình thôi coi cái bóng là bằng chứng rằng mình tu tập hỏng.

Lẩm nhẩm cho nỗi sợ im đi

Có một cách dùng vô thường mình đã làm khá lâu: hễ sợ là lẩm nhẩm "rồi cũng qua, rồi cũng qua". Nó hấp dẫn vì nghe đúng và có vẻ tỉnh. Nhưng dùng như vậy thì câu đó thành một cái nắp đậy, và nỗi sợ bị đậy lại không đi đâu cả. Nó chỉ chờ lần sau để to hơn.

Bây giờ, khi nỗi sợ bùng lên, mình làm mấy việc rất thường:

Lần đầu, gọi tên nỗi sợ có khi làm nó rõ hơn, và bạn thấy khó chịu hơn trước. Chuyện đó bình thường. Cách biết mình làm đúng không phải là hết run. Là khoảng thời gian từ lúc run tới lúc làm được việc tiếp theo ngắn lại.

Sau chừng một tuần, thường thì bạn bắt đầu gọi tên được nó sớm hơn, có khi ngay lúc nó vừa tới. Ngày vội, chỉ cần một chữ "sợ" trong đầu và một hơi thở ra. Nếu muốn đọc thêm về chuyện hiểu rồi mà vẫn đau, bài bốn điều hay hiểu sai về vô thường có một đoạn nói đúng chỗ này.

Vậy có nên bớt gắn bó cho đỡ sợ?

"Ông ngồi thiền mười năm mà còn sợ vậy à. Thì bớt dính lại."

Thắng nói câu đó ở quán cóc đầu hẻm, tay khuấy ly bạc xỉu, giọng nửa đùa.

"Bớt dính là bớt thương hả?"

"Thì… cũng gần gần vậy."

Lời khuyên nghe rất giống trí tuệ

Mình đã thử sống theo câu đó, không hẳn vì Thắng nói, mà vì chính mình cũng nghĩ vậy. Có một năm mình gọi về nhà thưa hơn, về quê ít hơn, tự nói là đang tập không dính mắc. Mình thấy nhẹ thật, được vài tháng.

Rồi một tối mẹ nói qua điện thoại: "Dạo này con nói chuyện với mẹ như nói với khách." Câu đó mình nhớ tới giờ.

Thương, và đòi bảo hành

Chỗ mình nhầm, nhìn lại, là gộp hai thứ làm một. Thương là muốn người kia được ổn, trong lúc họ vẫn đang đổi: già đi, chậm đi, kể lại một chuyện ba lần. Còn thứ làm mình sợ tới run tay là một cái khác. Mình đang đòi một tờ bảo hành, đòi người mình thương phải còn đó, y như bây giờ, cho tới lúc mình sẵn sàng.

Trong đạo Phật, cái thường được nói tới như gốc của khổ là sự bám chấp — đòi một thứ đang đổi phải đứng yên — chứ không phải việc thương ai. Mình biết điều đó từ lâu. Nhưng phải tới năm gọi điện thưa đi mới thấy rõ: mình đã cắt bớt cái thương, còn cái đòi bảo hành thì vẫn nguyên.

Gắn bó ít đi không làm cái mất sau này nhẹ đi. Nó chỉ làm khoảng thời gian còn có nhau nghèo đi. Và nỗi sợ thì vẫn ở đó, chỉ được che bằng một lớp bận rộn.

Lạnh đi rồi gọi đó là tỉnh

Dễ trượt nhất ở câu hỏi này là rút bớt cảm xúc rồi gọi đó là tiến bộ. Nó hấp dẫn vì có kết quả nhanh: ít sợ thật, ít lo thật, người ngoài nhìn vào còn khen bình thản. Nhưng người trả giá là người thân, những người chưa bao giờ đăng ký vào việc thực hành của mình.

Thay vì bớt thương, mình thử bớt đòi. Mỗi lần thấy mình muốn nắm chặt — gọi dồn, dặn dò quá mức, bực vì mẹ không chịu đi tái khám đúng hẹn — mình hỏi: mình đang lo cho mẹ, hay đang lo cho tờ bảo hành của mình? Câu hỏi không làm mình hết lo. Nhưng nó thường làm câu tiếp theo mình nói với mẹ mềm hơn.

Thương người thân mà biết sẽ có ngày xa, thì sống sao?

Bữa cơm trưa Chủ nhật

Trưa Chủ nhật ở nhà ba mẹ. Nồi canh chua bông điên điển, mùi me chua bốc lên lẫn mùi nhang trên bàn thờ ông bà. Ba rót trà, tay hơi run, nước sóng ra ngoài chén một chút. Mẹ kể lại chuyện đứa cháu bên nội cưới vợ, lần thứ ba trong tháng.

Mình ngồi đó, và một ý nghĩ chen vào giữa bữa cơm: không biết còn bao nhiêu bữa như vầy.

Nỗi sợ muốn tập dượt trước ngày chia tay

Lời khuyên quen thuộc là trân trọng từng phút, vì không biết khi nào là lần cuối. Mình đã cố sống theo nó. Kết quả là bữa cơm nào cũng thành một buổi tập dượt chia tay. Mình chụp ảnh, ghi âm giọng mẹ, cố nói những câu thật ý nghĩa, và về tới nhà thì mệt như vừa đi đám.

Thứ thật sự đang chạy ở đó không phải sự trân trọng. Là nỗi sợ đang tìm cách đi trước, để lúc mất thật thì mình đã kịp đau trước một phần. Giống như ứng trước nỗi buồn. Nhưng buồn ứng trước không được trừ vào buồn sau này. Nó chỉ lấy mất bữa cơm hôm nay.

Biết sẽ có ngày xa là một điều cần biết. Mang nó vào từng bữa cơm là một việc khác, và việc đó không bắt buộc. Có những bữa cơm chỉ cần là bữa cơm: canh hơi mặn, ba chê cá kho nhạt, mẹ kể chuyện cũ lần thứ ba.

Lần đầu làm, có khi bạn thấy mình gượng, và ý nghĩ kia chen vào nhiều hơn bạn tưởng. Không sao. Cách biết mình làm đúng là lúc về, bạn nhớ được bữa đó ăn món gì, ai nói gì, thay vì chỉ nhớ cảm giác thắt lòng.

Sau vài lần, ý nghĩ ấy thường vẫn tới nhưng ngồi lại ít hơn. Ngày không về được, một cuộc điện thoại năm phút chỉ để hỏi hôm nay ăn gì cũng là cùng bài tập này.

Lần nào cũng như lần cuối

Chỗ dễ trượt ở đây đội lốt sự tử tế. "Lỡ đây là lần cuối" nghe như một lý do để thương nhiều hơn. Nhưng sống lần nào cũng như lần cuối thì mình căng, và người thân cũng thấy mình căng. Có lần mẹ hỏi: "Bữa nay sao con nhìn mẹ kỳ vậy?" Mình không trả lời được.

Thay vào đó, mình để hai thứ ở hai chỗ. Chuyện có ngày xa thì để cho những lúc riêng: khi ngồi một mình, khi thiền, khi viết. Còn lúc ở cạnh ba mẹ thì để nó là lúc bình thường. Cái bình thường ấy, sau này nhìn lại, có lẽ mới là thứ mình muốn giữ nhất.

Khi nỗi sợ mất lớn hơn mình

Lúc nỗi sợ cần người đồng hành

Có những lúc nỗi sợ mất không còn là một ý nghĩ chen vào giữa bữa cơm. Nó ở đó gần như cả ngày. Bạn gọi kiểm tra người thân nhiều lần mỗi ngày mà vẫn không yên. Bạn mất ngủ nhiều đêm liền vì những hình ảnh không muốn thấy, tim đập dồn hay khó thở mỗi lần điện thoại reo, hoặc né hẳn những lần gặp vì sợ phải nghĩ tới.

Nếu những điều đó kéo dài vài tuần, hoặc bắt đầu ảnh hưởng tới giấc ngủ, chuyện ăn uống, công việc, thì đây không còn là việc để tự xoay xở bằng một bài thực hành. Gặp bác sĩ hoặc một chuyên viên tâm lý là bước nên làm. Nó không có nghĩa là bạn yếu, cũng không có nghĩa là bạn tu tập hỏng. Bài viết này không thay được việc đó.

Và nếu bạn vừa mất một người thật, đang ở trong những tuần đầu, thì các câu hỏi trong bài này có thể chưa phải lúc. Lúc đó không cần hiểu vô thường. Cần có người ở bên.

Nếu thử rồi mà vẫn sợ như cũ

Lý do thường gặp thứ nhất: bạn đang làm các bài trên với mục tiêu là hết sợ. Khi mục tiêu là hết sợ, mỗi lần còn sợ là một lần thất bại, và bạn sẽ bỏ sau vài hôm. Đổi mục tiêu thành một thứ nhỏ hơn: làm được việc tiếp theo cho tử tế, trong lúc vẫn còn sợ.

Lý do thứ hai: nỗi sợ hôm nay đang mang theo một chuyện cũ. Một lần mất mát trước đây chưa được khóc cho xong, một cuộc gọi lúc nửa đêm năm nào đó. Khi ấy ba cuộc gọi nhỡ không chỉ là ba cuộc gọi nhỡ, và một bài tập hai phút không với tới chỗ đó được. Đó là lúc một người đồng hành có chuyên môn giúp được nhiều hơn mọi bài đọc.

Và có người thấy việc gọi tên nỗi sợ làm nó to hơn chứ không nhỏ đi. Nếu bạn là người đó, bỏ bước ấy, chỉ giữ hai bàn chân trên sàn và việc cụ thể tiếp theo. Không có cách nào hợp với tất cả mọi người.

Sáng hôm sau, mình gọi lại cho mẹ, không vì chuyện gì. Mẹ kể cây xoài sau nhà năm nay ra bông sớm, rồi hỏi con ăn sáng chưa. Mình đứng ngoài ban công nghe hết, kể cả đoạn mẹ kể lại lần thứ hai.

Mình vẫn sợ ngày không còn cuộc gọi nào như vậy. Có lẽ sẽ sợ cho tới ngày đó.

Nhưng sáng hôm ấy, cuộc gọi vẫn còn.