Năm chỗ trong nhà tằm mình để điện thoại ở ngoài cửa, và lý do cho từng chỗ

— Con tằm nó có biết điện thoại là gì đâu mà mẹ phải để ngoài cửa?

Con gái mình hỏi vậy qua màn hình, lúc mình đứng ở ngưỡng cửa nhà tằm, một tay ôm cái nong, một tay giơ máy lên cho nó xem. Ngọc đang ở Sài Gòn, chưa lần nào về đúng mùa tằm, và đã hỏi cái này ba lần.

Nó không biết. Mình cũng không dám nói điện thoại làm gì tằm, vì mình không biết, và mình không thích nói chuyện mình không biết. Mình để ngoài cửa vì chuyện của mình. Mình nuôi tằm hơn hai mươi năm, nhà tằm của mình nằm sau vườn dâu, và mấy chục lần ra vào cửa ấy mình mới thấy có năm chỗ trong nhà mà cái máy trong tay làm mình mất một thứ gì đó. Mỗi chỗ mất một thứ khác nhau.

Bài này kể năm chỗ ấy. Chúng không xếp theo cái nào quan trọng hơn, chỉ theo thứ tự mình đi từ cửa vào tới giàn né ở cuối nhà.

Điều này không phải là luật của nhà nuôi tằm, càng không phải lời bảo điện thoại là thứ phải để xa người. Mình xài nó hằng ngày, để gọi con và đọc giá kén. Mình chỉ muốn chỉ ra năm khoảnh khắc mà hai tay mình đang làm một việc có nhịp riêng, và cái máy đòi một nhịp khác.

Cái rổ nhựa cạnh chum nước, trước khi rửa tay

Chum nước đặt ở bậc thềm, cái gáo dừa treo trên cọc. Ai vào nhà tằm cũng phải rửa tay, kể cả mình, kể cả bà Ba hàng xóm đã nuôi tằm hơn bốn chục năm. Mẹ chồng mình dặn từ ngày mình về làm dâu, và mình rửa bằng nước lã, xà phòng cục, đến khi tay rít lại.

Có một mùa mình rửa tay xong thì rút điện thoại ra xem một cái, rồi mới bước vào. Cái máy vừa cầm lên là tay lại dính thứ gì đó, và mình rửa thêm lần nữa. Hai lần rửa, hai lần cầm. Tới lần thứ ba thì mình dừng, đứng nhìn bàn tay ướt và thấy buồn cười.

Cách nghĩ dễ nhất là điện thoại bẩn nên phải để ngoài. Nhưng cái này chỉ đúng ở lớp ngoài. Dưới lớp ấy, điều mình để ý là cái chum nước là chỗ duy nhất trong ngày mà tay mình bắt đầu một việc mới: từ tay cầm máy sang tay nuôi tằm. Cái ngưỡng đã có sẵn, chỉ chưa có gì đánh dấu nó.

Mình lấy một cái rổ nhựa cũ, đặt trên ghế đẩu cạnh chum nước. Trước khi múc gáo đầu tiên, điện thoại vào rổ. Rửa tay xong thì bước thẳng vào cửa, không quay lại. Làm đúng nghĩa là tay mình không tự đưa xuống túi áo lúc đứng chờ ở nong đầu tiên. Lần đầu, mình thấy hai tay trống trơn, như đi ra chợ mà quên cái làn. Sang tuần thứ hai, cái cảm giác trống ấy thôi, nhưng mình không dám nói là nó biến mất. Có hôm đứng cạnh nong, tay vẫn nhích về túi áo, chỉ là túi áo không có gì.

Một buổi sáng bà Ba đứng nhìn cái rổ một lúc.

— Em để cái gì trong đó vậy?

— Điện thoại, bà.

— Ừ. Hồi xưa bà để cái nón.

Mình không hiểu, bà cũng không giải thích thêm. Mình đoán cái nón của bà là chỗ bà đặt thứ gì đó xuống trước khi bước vào, và mình không dám hỏi để khỏi đoán sai.

Ngày bận thì chỉ cần làm ở bữa ăn đầu tiên của tằm trong ngày. Một lần là đủ để ngày hôm đó có một cái mốc.

Cái mình làm sai ở đây là để máy chế độ rung rồi bỏ vào rổ nhựa, vì sợ lỡ cuộc gọi. Nó rung trong rổ nghe như một con ve lớn gõ vào thùng thiếc, to hơn lúc nằm trong túi nhiều, và mình nghe cả ở đầu nhà bên kia. Cái tiếng ấy làm mình sốt ruột hơn việc có cầm máy. Giờ mình lót một cái khăn cũ dưới đáy rổ và để im lặng.

Cạnh nong tằm lớn, lúc chúng đang ăn

Tằm lớn ăn thì cả nhà nghe được. Một thứ tiếng sột soạt liên tục, không to, nhưng dày, như ai đó vò giấy báo rất chậm trong phòng bên cạnh.

Ngọc muốn nghe nó. Một buổi mình giơ máy lên quay một đoạn gửi con, chỉnh khung cho tằm nằm gọn, mắt dán vào màn hình. Gửi xong mình nghe lại đoạn quay. Tiếng tằm ăn trong máy thành tiếng gió, mỏng, đều, không có chỗ nào để nghe ra gì cả. Mà lúc quay, mình cũng không nghe được nó ngoài đời, vì đầu mình đang canh khung hình.

Cái giải thích ai cũng nghĩ ra là quay để giữ lại cho con. Dưới nó có chuyện này: tiếng ăn là thứ duy nhất nong tằm nói cho mình biết. Bà Ba bảo bà nghe tiếng là biết nong nào đói, nong nào no, nong nào sắp hết lá. Mình không biết bà đúng tới mức nào, vì mình chưa nghe giỏi như bà, và mình chưa từng dám hỏi bà lấy gì để biết. Ngọc nghe lại đoạn quay rồi bảo nghe như tiếng quạt. Mình cười, và không cãi. Điều mình biết chắc là khi mình quay, mình giữ một bản sao của lời nhắn mà không đọc lời nhắn thật.

Việc mình tập là đứng ở đầu nong, hai tay chắp sau lưng, nghe cho đến khi tiếng thưa đi. Một bữa ăn là một lần nghe. Cách biết mình nghe đúng là khi mình đoán được lúc nào cần thêm lá trước khi nhìn thấy mặt nong lộ ra. Lần đầu mình chỉ nghe được một khối ồn và thấy chân tê. Qua tuần thứ hai, có buổi mình phân biệt được tiếng nong gần cửa với tiếng nong cuối nhà, như phân biệt hai người nói chuyện trong chợ. Có buổi thì không, và mình nhận chữ "không" ấy mà không ép.

Ngày bận thì nghe vài hơi thôi, đến khi mình biết nong nào đang ồn nhất.

Chỗ mình trượt là nghe để chấm điểm. Mình đứng đó nghĩ "nong này ổn, nong kia ổn" y như đang đi kiểm tra. Nghe mà chấm điểm thì lại thành một việc phải làm cho đúng, và tai mình quay về làm việc cũ: đếm, so, ghi. Thôi thì để nó là tiếng thôi. Điểm số để sau.

Bên cái cân treo, trước khi chia lá dâu

— Mười hai ký ba... trừ bì thì còn...

Mình đứng đó, hai tay ôm cái bao lá dâu mới hái, miệng nhẩm, và điện thoại trên bậc xi măng cạnh chân vừa sáng lên. Mình quay lại bấm máy tính, vì nhẩm chậm. Có một tin nhắn tới trong lúc mình bấm. Mình đọc, trả lời, rồi nhìn lại màn hình máy tính: con số đã mất.

Chiều đó mình chia lá cho sáu nong theo con số nhớ lờ mờ. Tối, nong cuối thiếu lá. Mình cầm đèn pin chạy ra vườn hái thêm, giữa lúc con tằm ở nong ấy đã ngẩng đầu từng loạt đi tìm. Mình không biết chúng đói bao lâu, và mình không muốn tính.

Lỗi này dễ bị gọi là đa nhiệm không hợp. Dưới nó có thứ khác. Nhẩm bằng miệng giữ mình ở trong cuộc chia: mình ôm bao lá, thấy nó nặng bao nhiêu trong tay, nghe tiếng lá cọ nhau. Con số trong cái máy là con số của nó, không có sức nặng. Khi mình để máy tính làm, tay mình bao lá và đầu mình ở chỗ khác.

Mình không biết nhẩm có chính xác hơn máy tính hay không. Máy chắc chắn chính xác hơn. Điều mình đổi không phải độ chính xác. Bà Ba thì chẳng cần cả hai, bà bế bao lá lên, đo bằng cánh tay, và lệch cùng lắm một lạng, nhưng bà đã làm việc đó hơn bốn chục năm, mình thì chưa.

Bây giờ mình viết phấn lên cánh cửa kho, mỗi lần cân là một vạch, và nhẩm thành tiếng. Mình cân xong, nói to: "mười hai ký ba", rồi mới chia. Cách biết đúng là chia xong không còn đứa nào thiếu lá. Lần đầu mình nói to nghe ngượng, vì nhà chỉ có mình với bà Ba đi ngang. Bà ngó vào, không hỏi, đi tiếp. Sau một tuần mình thôi ngượng. Số vạch phấn trên cửa nhiều lên, chẳng liên quan gì tới điện thoại.

Ngày bận thì chỉ cần nói to con số cuối cùng. Một con số, đủ để miệng với tay cùng ở đó.

Cái mình sai ở chỗ này là viết phấn mà quên lau, nên sang lứa sau không biết vạch nào của lứa nào. Mất công hơn bấm máy, thành ra bỏ. Giờ cuối mỗi lứa mình lau cửa cùng lúc lau nong.

Bậc cửa, những hôm tằm ngủ

Tằm ngủ thì mình làm gì?

Không làm gì. Đó là câu trả lời, và là chỗ khó nhất trong cả vụ. Tằm ngủ một ngày, cả nong im, đầu chúng ngẩng lên như người ngồi gục, không ăn, không nhúc nhích. Không có lá để chia, không có phân để rút. Hai tay mình thành thừa.

Mình ngồi ở bậc cửa, và thứ trong túi áo lên tiếng. Không phải chuông, mà là cái ý nghĩ "mình có thể xem cái gì đó". Rất nhiều lần.

Giải thích đầu tiên mình nghĩ: rảnh thì cầm máy, ai cũng vậy. Nhưng khi ngồi lâu hơn thì mình thấy chuyện khác: đó là chỗ duy nhất trong lứa tằm mà không ai cần mình. Tằm không cần, vì chúng đang ngủ. Đôi khi mình thấy khó chịu một cách rất lạ khi không ai cần mình. Mình lấp nó bằng một thứ đang cần được xem, bất kỳ thứ gì cũng được.

Mình không biết nói gì với điều đó ngoài việc thừa nhận nó.

Nắng lọt qua khe liếp thành mấy vạch trên mặt nong. Có một con kiến bò qua mép nong, và mình nhìn nó đi hết một cạnh rồi mất khỏi tầm mắt. Chỉ có vậy. Nhưng cái "chỉ có vậy" ấy là thứ mình đã không xem trong nhiều năm.

Bài tập là ngồi. Ra bậc cửa với một cốc nước, điện thoại trong rổ ở chỗ chum nước, nhìn vào nhà tằm qua khe cửa cho tới khi một con nào đó nhúc nhích. Cách biết đúng là mình ngồi được tới khi có con tằm cử động mà không đứng dậy trước. Lần đầu mình chịu được chừng bằng thời gian đun xong ấm nước. Hôm sau thì khá hơn, hôm sau nữa lại tệ hơn. Cuối lứa mình vẫn chưa quen, và không hứa gì với ai.

Ai đó đọc bài về cái vòng tròn quay trên màn hình làm mình sốt ruột sẽ thấy chuyện tương tự ở một chỗ khác: chờ một thứ không do mình quyết định.

Ngày bận thì ngồi một lần, tới khi có một con nhúc nhích. Nếu hôm tằm ngủ mà mình còn việc thật thì cứ đi làm việc đó, không cần ngồi cho đủ.

Cái bẫy mình hay lọt vào là chuyển sang cọ nong, lau sàn, để khỏi phải ngồi không. Nó nghe rất siêng, và mình tưởng mình đang không cầm máy, trong khi cái mình tránh vẫn là chỗ không ai cần mình. Việc lau sàn không có lỗi gì. Chỉ là mình đang dùng nó như điện thoại.

Dưới giàn né, đêm tằm lên kén

Đêm tằm chín, ai trong nhà cũng thức. Giàn né cuối nhà căng lên từ chiều, mỗi con tằm đã chọn một ô tre, và trong bóng tối nghe được một tiếng rất nhỏ, như ai đó đang kéo chỉ ra khỏi cuộn.

Năm trước mình bật đèn flash lên chụp một con đang nhả tơ. Ảnh đẹp. Mình gửi cho Ngọc. Rồi bà Ba, đứng sau lưng, chép miệng một cái, không nói gì. Mình hỏi: "Bà thấy sao?" Bà bảo: "Ai biết. Bà không biết có sao hay không. Bà chỉ không làm."

Mình không biết đèn flash có ảnh hưởng gì tới con tằm hay không. Có thể không. Mình cũng không đi tra, vì mình sợ tra ra rồi vẫn cứ làm theo bà.

Cái mình tìm ra khi ngồi dưới giàn né không phải chuyện flash. Mà là khi mình giơ máy, mình thôi nhìn. Cả đêm chỉ có một lần con tằm tìm được ô, và mình đã nhìn nó qua màn hình, tức là nhìn một bản sao của nó, nhỏ hơn, phẳng hơn.

Cách mình làm bây giờ: một cái đèn pin nhỏ đặt dưới đất, phủ miếng vải sẫm cho ánh yếu đi, và không có gì sáng ở túi áo. Mình chọn một con và nhìn nó, theo nó tới khi nó đứng yên. Cách biết đúng là mình nói được con ấy đã chọn ô nào, ô thứ mấy, nghiêng bên nào. Lần đầu mình nhìn ra rằng con tằm đi chậm hơn mình tưởng. Mấy đêm sau mình bắt đầu thấy một con khác đang đi tìm chỗ, nhưng có đêm cả giàn chỉ toàn con đã yên. Mình ngồi với giàn trống ấy cũng được.

Ngày bận, nhìn một con, chỉ một con, tới khi nó tìm được ô.

Bà Ba ngồi dưới giàn một lúc rồi ngủ gục, đầu tựa vào cột, và mình không gọi bà dậy. Cả nhà tằm lúc đó nghe được ba thứ: tiếng sột soạt rất khẽ của giàn né, tiếng thở của bà, và tiếng mình nuốt nước bọt.

Chỗ mình sai là kể lại. Đêm đó nhìn xong, mình nghĩ ngay: sáng mai kể cho Ngọc nghe thế nào. Mình đã bắt đầu viết tin nhắn trong đầu khi con tằm chưa xong. Giờ mình nghĩ trong đầu cũng là một cách cầm máy.

Nếu để ngoài cửa rồi mà vẫn thấy không ổn

Hai chuyện mình gặp.

Chuyện thứ nhất: có lần mẹ mình ốm, nằm nhà ngoại, và mình không thể bỏ điện thoại ngoài cửa. Nó trong túi, ở chế độ có chuông, và mình mang nó vào nhà tằm. Hôm đó mình không làm đúng cái gì ở trên. Mình không có lời khuyên nào cho những hôm như vậy. Chỉ là mình đã nói với bà Ba: "Nếu em chạy ra thì bà trông giùm nong." Bà gật đầu, không hỏi, và chỗ đó mình thấy nhẹ.

Chuyện thứ hai: để ngoài cửa mà mình vẫn cứ chạy ra lấy, hết lần này tới lần khác. Lúc đó cái rổ nhựa thành chỗ cho mình ra vào chứ không phải ngưỡng cửa. Mình thử đưa cái rổ ra tận gốc cây xoài đầu vườn, đi bộ hết một đoạn mới tới. Ra lấy ít hẳn. Có người không cần đi xa tới vậy, và có người cần xa hơn. Mỗi người một chỗ. Có người lại chọn cách khác, như tắt thông báo một tiếng mỗi ngày, rồi tính tiếp.

Còn nếu bạn không nuôi tằm thì chắc nhà cũng có một cái chum nước của riêng mình: cái ngưỡng cửa phòng ngủ, hay góc bếp. Chọn một chỗ thôi, chỗ mà hai tay bạn đang chuyển từ việc này sang việc khác.

Đêm qua tằm lên né. Mình ngồi dưới giàn với cái đèn pin nhỏ, điện thoại nằm trong rổ nhựa có lót khăn, cạnh chum nước, ngoài cửa. Có một tiếng sột soạt rất khẽ ở ô thứ chín hàng trên. Mình không biết nó là con nào.