Đã ký rồi mà tối nào cũng mở lại tờ hợp đồng: ba chỗ mình từng tin sai

Tờ hợp đồng thuê xưởng kẹp trong cuốn sổ ghi đơn, chữ ký của mình đã khô được ba tuần. Tối nào mình cũng lôi nó ra. Đọc điều mười một. Gấp lại. Mười một giờ đêm, đọc điều mười một lần nữa, như thể chữ trong đó có thể tự đổi chỗ lúc mình quay đi.

Trong đầu mình có một câu nghe rất có lý: quyết đúng thì đâu có lo. Còn lo thì là sai ở đâu đó, hoặc mình yếu.

Mình cũng từng tin vậy. Tin tới mức không thấy đó là một câu cần kiểm lại.

Mình là Nguyên, ba mươi bảy tuổi, làm tủ bếp với cửa gỗ theo đơn. Mười năm nay mình làm trong cái xưởng nhỏ dựng ở sân sau nhà. Đầu năm mình ký thuê một xưởng mới, rộng gấp đôi, tiền thuê cũng gần gấp đôi. Nếu bạn đang đứng đúng chỗ này, việc lớn đã quyết, giấy đã ký, tiền cọc đã chuyển mà đêm vẫn mở giấy ra đọc, thì dưới đây là ba chỗ mình đã tin sai.

Bài này không dạy cách quyết cho đúng. Mình không biết chuyện bạn đang quyết, còn với chuyện của chính mình, tới hôm nay mình cũng chưa biết nó đúng hay sai. Bài cũng không bảo cơn lo là thứ phải đuổi cho sạch. Nó chỉ gỡ ba chỗ hiểu lầm đã khiến mình đọc điều mười một tới thuộc lòng mà vẫn đọc tiếp.

Còn lo nghĩa là mình quyết sai?

Mười một giờ đêm thứ Năm. Mình ngồi trên cái ngựa kê gỗ ở xưởng cũ, mùi keo sữa lẫn mạt cưa chưa quét, tờ hợp đồng trải trên đầu gối. Hạnh khoác áo ra sân sau.

— Anh ngồi đây từ chín giờ rồi.

— Anh đọc lại điều mười một.

— Điều đó sáng nay anh đọc rồi mà.

— Ừ. Đọc cho chắc.

Hạnh đứng thêm một lúc rồi đi vào, không nói gì nữa. "Đọc cho chắc" nghe xuôi tai lắm, cho tới khi mình tự hỏi: nếu đọc mà chắc được thì sáng nay đã chắc rồi.

Cái cân tự chế trong đầu

Hoá ra mình đang dùng cơn lo như một cái cân. Nặng thì đoán là quyết sai, nhẹ thì mừng. Cái cân đó chưa ai chỉnh, mình xài mười năm mà chưa lần nào đặt thử lên nó một vật đã biết cân nặng.

Đêm đó mình đặt thử. Mình kê ra ba quyết định cũ: mua cái máy cưa bàn cũ của một ông thợ ở tỉnh khác, nhận làm trọn bộ tủ cho một quán mà mình chưa gặp mặt chủ, và nhận thằng Tín từ chỗ khác sang học việc. Cạnh mỗi cái, mình ghi cơn lo hồi đó nặng cỡ nào, từ một tới mười. Cái máy cưa: tám, và nó đúng, cắt tới giờ vẫn ngọt. Cái quán: cũng tám, và nó sai, quán dọn đi giữa chừng, mình lấy lại được nửa tiền công. Thằng Tín: năm, và tới giờ mình vẫn chưa biết đúng hay sai, nó còn đang làm với mình.

Hai con số tám nằm cạnh nhau, một đúng một sai. Mình nhìn chúng khá lâu. Cái cân của mình có vẻ đi theo số tiền ghi trên giấy nhiều hơn là theo chuyện đúng sai. Mình chỉ chắc điều đó với ba quyết định này, của riêng mình, chưa đủ để nói gì về ai khác. Nếu bạn muốn tách nỗi lo giúp được việc khỏi nỗi lo chỉ quay vòng, có một bài về phân biệt nỗi lo hữu ích và cơn suy diễn cùng hướng này.

Bạn thử được ngay, mất chừng mười phút. Lấy một tờ giấy, kẻ hai cột. Cột trái ghi ba quyết định cũ của bạn, kèm một con số: hồi đó lo cỡ nào. Cột phải ghi bây giờ nhìn lại thì đúng, sai, hay chưa biết. Bạn làm đúng khi viết xong mà không bắt tờ giấy phán điều gì. Lần đầu mình hơi cụt hứng, vì mình đã mong nó cho một lời giải, mà nó chỉ cho ba hàng số. Đến cuối tuần mình vẫn lo, chỉ khác là mở giấy ra, mình liếc hai cột trước rồi mới đọc điều mười một. Anh Sáu thử một lần rồi bảo chẳng thấy đổi gì. Hạnh thử, bảo nhìn ra được một chuyện. Ngày bận thì chỉ cần một quyết định cũ, hai phút, một con số.

Câu anh Sáu nói cho mình yên lòng

Anh Sáu làm nghề hơn ba mươi năm. Chiều hôm sau anh ghé xưởng uống nước, nghe mình kể xong thì vỗ vai: "Lo vậy là cậu chọn đúng rồi. Người liều mới không lo."

Mình giữ câu đó như cái phao hai ngày, vì nó là lời trấn an đầu tiên trong tuần mà không bắt mình làm gì cả. Qua ngày thứ ba nó chìm. Mình vừa xoay cái cân hỏng sang mặt số bên kia: lo nặng là đúng, lo nhẹ là gì đây? Sáng hôm sau lo nhẹ bớt, mình lại thấy hoang mang.

Việc cần làm là để cột lo đứng riêng. Cơn lo là một thông tin về mình tối nay. Nó chưa phải lời phán về tờ hợp đồng, theo chiều nào cũng vậy.

Hỏi thêm một người nữa thì có yên lòng không?

Làm cái này trước, đọc giải thích sau. Lần tới định nhắn hỏi ai đó về chuyện đã quyết rồi, bạn thử:

Dòng nào trả lời được bằng một con số, một ngày, hay một cái tên thì là câu hỏi thật. Dòng nào mở đầu bằng "cho chắc" thì là xin trấn an. Xin trấn an cũng chẳng có gì xấu, chỉ là biết mình đang xin gì.

Bốn lần liền mình không viết nổi dòng nào, và bốn lần liền mình cất điện thoại đi mài lại lưỡi bào. Lưỡi bào sắc hơn. Cơn lo vẫn y chỗ cũ. Qua cuối tuần, số cuộc gọi hỏi lại bớt đi, còn lo có bớt không thì mình không dám nói, vì tuần đó nhiều chuyện khác chen vào. Ngày bận, một dòng thôi, viết bút chì thợ lên mẩu gỗ vụn, khỏi tìm sổ.

Cuộc gọi thứ ba cho bác Hưng, chủ xưởng mới, bảy giờ sáng, mình đang đứng trước cái máy bào.

— Bác ơi, điều mười một ấy. Nếu con trả xưởng sớm thì sao ạ?

— Bác nói với con hôm thứ Hai rồi. Báo trước ba tháng, vậy thôi.

— Dạ. Con hỏi lại cho chắc.

— Con hỏi lần thứ ba rồi đó nghe. Bác có giấu con gì đâu.

Mình cười, cúp máy, và yên được tới xế chiều. Rồi nó tìm ra câu hỏi khác: lỡ bác nói vậy mà con bác nghĩ khác thì sao. Mình hỏi anh Sáu, hỏi anh Đạt thợ sơn, hỏi chú Tư bán nước đầu ngõ, người chưa đọc cái hợp đồng nào dài hơn tờ hoá đơn. Ai cũng nói ổn. Câu thứ năm giống hệt câu thứ nhất, mà mình nghe như nghe lần đầu.

Mình không hỏi để biết thêm điều gì. Mình hỏi để nghe một chữ "ổn" từ một cái miệng khác, và mỗi chữ như vậy giữ mình được tới chiều.

Còn một người mình hỏi nghiêm túc, là Khôi, bạn học cũ làm bên luật. Cậu ấy bảo chụp đủ các trang gửi qua cho cậu ấy xem. Tấm ảnh nằm trong máy mình từ hôm đó, chưa gửi. Mình không biết vì sao. Có thể mình sợ nghe cậu ấy nói đúng điều mình đang không muốn nghe. Cũng có thể mình chỉ lười. Mình chưa gỡ ra được.

Chỗ mình rẽ quá tay

Hai hôm sau mình cấm hẳn mình hỏi ai, kể cả Khôi. Nghe có kỷ luật, mà lại đỡ phải mở ảnh ra gửi. Câu hỏi thật bị ném chung rổ với câu xin trấn an. Cái đáng bỏ là câu thứ năm. Câu đầu tiên thì không.

Tối đó mình viết lên một mẩu gỗ: gửi ảnh cho Khôi. Mẩu gỗ nằm trên bàn bào tới giờ.

Phải bớt lo rồi mới bắt tay vào việc được?

Sáng thứ Bảy đầu tiên ở xưởng mới, mình làm đúng việc dở nhất mà một người chủ xưởng làm được: đứng yên chờ cho bớt lo.

Sáu giờ bốn mươi lăm. Nền xưởng còn mùi vôi và bê tông ẩm. Chiếc máy cưa bàn nằm trên xe nâng tay, hai anh phụ giữ hai bên, còn mình cầm cuộn thước mà chưa kéo ra. Mình nói "chờ em chút", rồi đứng đó, bụng bảo để bình tĩnh đã rồi đặt máy. Bốn mươi phút.

Anh Sáu tới đúng lúc, xách bịch bánh mì.

— Cậu đứng đó chờ gì?

— Chờ bớt lo đã anh.

— Cái máy nó nặng hơn cái lo của cậu. Kéo thước ra.

Mình kéo thước ra. Nền xưởng đo được ba mét bốn mươi từ tường tới cột, dù mình đang lo hay không. Cái thước không biết mình lo. Nghĩ lại thì đó là lúc dễ chịu nhất cả tuần.

Nhưng mình không học được ngay. Chiều hôm đó, muốn xong cho hết ngợp, mình chỉ bừa một chỗ đặt máy sát tường. Hôm sau khiêng tấm ván dài vào mới thấy không còn chỗ mà trượt, phải dời máy, mất hơn một tiếng của ba người.

Hai cách đó nghe trái nhau mà chung một chỗ. Chờ cho lo đi, hoặc chạy cho nó im, cả hai đều coi cơn lo là việc phải xử xong trước, rồi mới tới việc thật. Nó không đi mà cũng không im. Trong xưởng mình thấy một cách thứ ba: để nó ngồi ở góc như người khách chờ, rồi làm tiếp việc của mình. Có một bài khác nói về ôm ấp cơn lo âu như một người bạn ghé thăm, cùng cách nhìn đó.

Chọn một việc tay làm được, xong trong mười phút, và nhìn ra được trước sau khác nhau: một vạch phấn trên nền, một email đã gửi, một cái bàn đã lau. Hẹn mười phút, bắt đầu, mặc cho lo ngồi đó. Hết giờ có một thứ nhìn thấy được đã khác đi là bạn làm đúng, còn lo còn hay hết không nằm trong phép kiểm này. Hai phút đầu mình thấy lo to hơn, như có ai vặn tiếng, rồi tới phút thứ năm mình mải đo mà quên nghe. Có hôm không có phút thứ năm đó, đo xong lo vẫn y nguyên, và mình ghi đúng như vậy vào sổ. Sau một tuần, thứ đổi rõ nhất chỉ là khoảng chờ trước khi bắt đầu, từ bốn mươi phút xuống còn chừng mười. Ngày bận thì khỏi cần mười phút: chỉ cầm dụng cụ lên, kéo thước ra một gang. Chạm tay vào việc cũng tính.

Nếu làm đủ ba việc rồi mà tối vẫn mở tờ giấy ra

Hai giờ sáng thứ Ba. Chiều đó mình đã làm đủ: hai cột, mẩu gỗ, vạch phấn. Vậy mà tay vẫn lần tìm tờ hợp đồng trong cuốn sổ.

Lý do thứ nhất mình tự tìm ra. Hồi đó mình làm hai cột lúc nửa đêm, mắt díu lại, nên tờ giấy thành bài kiểm tra mình tự chấm, và chấm rất khắt. Hai cột hợp lúc có đèn sáng, có bút trong tay, ngồi ở bàn bào chứ không phải ở chỗ giường gần ngay bên. Mình dời nó sang buổi chiều, sau bữa trưa, và giữ lại.

Lý do thứ hai khó nói hơn. Có những cơn lo không có điều khoản nào để đọc. Điều mười một thì mình đọc được. Nhưng có đêm cái lo vẫn còn nguyên sau khi điều mười một đã rõ như ban ngày, và mình không biết nó đang bám vào đâu. Mình không biết. Ba cách trên không gỡ được nó, và mình không nghĩ đó là lỗi của ai, nhất là của bạn.

Cách nào không hợp thì bỏ, thử cách khác. Có người thấy dễ hơn khi viết ra giấy ba nỗi lo rồi hẹn giờ xử lý sau. Có người cần nói với một người thật. Mình chưa biết bạn thuộc kiểu nào, và mình cũng chưa biết mình thuộc kiểu nào.

Sáng nay mình quét mạt cưa ở xưởng mới, quét tới sát chân cột, chỗ có vạch phấn hôm thứ Bảy. Vạch còn đó, hơi mờ ở một đầu.

Khi nào nên tìm một người có chuyên môn

Bài này là chuyện mình kể về một cơn lo kéo theo sau một quyết định lớn. Nó không thay được điều trị, và mình không hứa làm theo nó thì cơn lo sẽ đi mất.

Nhưng có mấy dấu hiệu nên đưa cho một người có chuyên môn, đừng tự mang một mình:

• Cơn lo kéo qua nhiều tuần mà không có ngày nào thưa đi, và bắt đầu chen vào giấc ngủ, bữa ăn hay việc bạn vẫn làm được trước đây
• Bạn bắt đầu tránh những việc bình thường, như đi làm, nghe điện thoại hay ra khỏi nhà, chỉ vì sợ cơn lo ập tới
• Bạn thấy tim đập dồn, khó thở hoặc tức ngực, dù chỉ một lần: nên đi khám để loại trừ nguyên nhân thể chất, đừng tự cho rằng đó chỉ là lo
• Bạn nghĩ tới việc làm đau chính mình, dù chỉ là một ý nghĩ chạy qua

Ý cuối thì không chờ. Nói với một người bạn tin, ngay hôm nay. Trang Hỗ trợ khẩn cấp nói rõ những gì luôn đúng trong lúc như vậy.

Mang cái bào cùn đi nhờ thợ khác mài giúp thì chẳng ai thấy xấu hổ. Nhờ một người có chuyên môn xem giúp cũng vậy.

Bài viết có sự hỗ trợ từ AI trong quá trình tạo nội dung.