Mùa nước nổi, khi ruộng nghỉ và câu hỏi "để làm gì" có thời giờ lên tiếng

Chiếc ghe nằm trước hiên, dây neo buộc vô cột nhà, đầu mũi gõ khẽ vào bậc thềm mỗi lần nước đưa.

Tháng Mười, nước về. Nước phù sa màu trà sữa, lặng, sát chân bậc thềm tới mức cúi xuống là chạm được. Buổi sáng có mùi bùn non và mùi khói rơm của nhà ai nấu cơm bên kia mé nước. Ruộng của tôi nằm dưới đó, đã ngập, vụ lúa gặt xong từ lâu và chưa tới lúc xuống giống. Mùa này, người làm ruộng như tôi không còn việc gì gấp.

"Ông ngồi hoài vậy?" bà Hai hỏi, tay vẫn đảo nồi canh.

"Ngồi chớ làm gì."

"Ngồi mà mặt như đang đếm nợ."

Tôi cười nhưng không cãi. Tôi năm mươi hai tuổi, làm ruộng từ hồi mười tám, và giữa một buổi trưa không có việc gì gấp, ngồi nhìn mực nước, tôi nghe trong đầu một câu hỏi chưa bao giờ có thời giờ mà hỏi: mình làm chừng ấy năm, để làm gì?

Nếu bạn cũng đang ở một mùa mà việc nhà việc nước vơi đi, và câu hỏi ấy tự nhiên ngồi xuống bên cạnh, bài này là những gì tôi nhận ra khi để nó ngồi. Không có đáp án. Chỉ có cách tôi ngồi cùng nó.

Đây không phải chuyện buồn vì hết việc. Mùa nước nghỉ là mùa quen, năm nào cũng tới. Cũng không phải chuyện rảnh quá sinh nông nổi. Điều làm tôi để ý là một thứ khác: câu hỏi này đâu phải mới. Nó chỉ mới được nghe.

Nước lên, và những câu hỏi nổi theo

Ba tháng làm đất, sạ, bơm nước, bón phân, đuổi chuột, canh chim, tôi không có phút nào để hỏi mình điều gì. Sáng ra là có việc, chiều về là mệt, tối ngủ. Ngày nào cũng có một thứ phải làm nên ngày nào cũng có sẵn câu trả lời, cái câu mà không ai phải nói thành lời: làm cho xong cái này đã.

Cách giải thích dễ thấy nhất là rảnh nên nghĩ lung tung. Có thể đúng một phần. Nhưng tôi nghĩ nó nằm xa hơn. Công việc không trả lời câu hỏi giùm tôi. Nó chỉ làm cho câu hỏi im đi, bằng tiếng máy bơm, tiếng chân lội, tiếng người gọi nhau qua bờ ruộng. Mùa nước lấy hết những tiếng đó đi, và câu hỏi cũ, vẫn nguyên chỗ cũ, bỗng nghe rõ như tiếng nước vỗ vào ghe.

Hôm nay tôi ngồi trên bậc thềm, chân thả sát mặt nước, nghĩ lại một chuyện từ hồi còn trẻ. Có lần tôi mơ ước đi làm ở thành phố, ra khỏi vùng đất này. Tôi ở lại, vì nhà cần người ở lại, và vì cũng không biết mình có đi được không. Trong đầu tôi hiện ra một giọng khác, hơi nhỏ, hỏi: "Vậy ở lại là chọn hay là không dám đi?" Tôi chưa trả lời được câu đó, và tôi để nó ngồi đó.

Mùa nước không dạy tôi gì cả. Tôi tự dặn vậy để khỏi ngộ nhận. Nó chỉ cho tôi thời giờ. Và thời giờ, hoá ra, là thứ tôi hiếm khi có để ngồi cùng một câu hỏi mà không phải giải xong nó.

Hai việc làm trong mùa nước

Tôi không dám nói đây là cách đúng. Chỉ là hai việc tôi thử trong những tuần nước lớn, và thấy ngồi nhẹ hơn.

Việc thứ nhất là nhìn mực nước. Mỗi sáng, ngồi ở một chỗ khô và chắc, cách mép nước một khoảng, nhìn một thứ đang đổi chậm. Nếu bạn không ở gần sông nước, một vũng nước sau mưa, bóng nắng dịch trên sàn nhà, hay ly trà nguội dần đều được.

Lần đầu tôi ngồi, hai phút đầu đầu óc chạy khắp nơi: tiền điện, giá lúa, cái máy cày chưa sửa. Phút thứ ba tôi mới thấy cọng lục bình trôi ngang, chậm hơn tưởng tượng, quay một vòng nhỏ trước khi đi tiếp. Sau một tuần, tôi không thấy câu hỏi nhỏ đi. Tôi chỉ thấy mình ngồi gần nó mà ít khi muốn bỏ chạy hơn. Có người thấy khác, và không ai phải giống tôi.

Ngày không có ba phút thì nhìn thứ đó trong mười hơi thở. Vậy thôi.

Chỗ hay hỏng là cố nhìn cho ra một ý nghĩa: ngồi đó mà tìm xem nước dạy mình điều gì, lục bình ví với kiếp người nào. Nó hấp dẫn vì nghe sâu. Nhưng khi nhìn mà đang bận nghĩ thì không còn nhìn nữa. Cứ nhìn cái lục bình là cái lục bình.

Việc thứ hai là làm một việc tay chân đang dở, chậm. Tôi lôi cái lưới cũ ra vá, dù năm nay có khi chẳng dùng tới. Ngón tay nhớ nút thắt trước khi đầu nhớ. Việc dở của bạn có thể là cái áo mất nút, cái ghế gãy chân, chậu cây chưa thay đất. Làm cẩn thận với dao kéo kim chỉ, và đừng đòi nó phải có ích.

Làm một việc tay chân như vậy có họ hàng với tìm thấy sự bình an trong việc đơn giản, nhưng tôi không nói nó chữa được gì. Tôi chỉ biết là sau buổi vá lưới, ngồi cạnh câu hỏi cũ dễ hơn.

Nếu thích nghĩ về những thứ đổi từng ngày mà mình không kịp thấy, có bài Cái bàn này cũ đi mỗi ngày mà mình chưa từng thấy, cùng nhịp với nước lên từng chút một.

Nếu thử rồi mà câu hỏi vẫn ồn

Lý do hay gặp thứ nhất: ngồi yên làm câu hỏi to hơn, và người ta muốn bật dậy tìm việc. Cũng không sao. Đứng dậy, làm việc tay chân đã nói ở trên, rồi quay lại sau. Ngồi cùng câu hỏi không phải thử thách chịu đựng.

Lý do thứ hai: có thể thứ đang ồn không phải câu hỏi mà là cái mệt. Có những năm sau vụ, tôi chỉ muốn nằm. Khi đó nằm. Câu hỏi để mai cũng được, nó kiên nhẫn hơn mình tưởng.

Còn một chuyện nên nói thẳng. Nếu cảm giác trống rỗng, vô nghĩa kéo dài nhiều tuần, kèm chuyện ăn ngủ đảo lộn hoặc không còn muốn làm gì, thì đừng tự mang một mình trong mùa nước. Hãy nói với một người có chuyên môn. Bài này không thay được điều đó. Nếu bạn nghĩ tới việc làm đau chính mình, dù chỉ thoáng qua, thì không chờ: nói với một người bạn tin ngay hôm nay, và đọc trang Hỗ trợ khẩn cấp.

Chiều qua nước bắt đầu xuống. Chậm tới mức tôi chỉ biết vì vạch bùn trên cột nhà thấp hơn hôm trước một ngón tay.

Bà Hai bưng nồi canh ra. Tôi ngồi thêm một chút nữa, rồi vô ăn.