Việc mình từng thấy có ý nghĩa nay thấy trơ ra, ý nghĩa có hết hạn không

Cây bút đỏ hết mực từ đầu buổi. Mình biết, vì nét gạch thứ mười mấy đã nhạt hẳn, còn tay vẫn gạch tiếp, không dừng lại để đổi bút.

Tám giờ hai mươi tối thứ Năm. Quạt trần quay chậm ở phòng khách, mùi mì gói của nhà bên cạnh lách qua khe cửa sổ, ly trà đá đã tan hết đá, đọng một vòng nước dưới đáy. Chồng bài kiểm tra lớp chín cao tới tầm cái hộp bút. Mười năm mình dạy kèm Toán ở chính căn phòng này, và đến tối nay mình mới nhận ra một điều lạ: tay mình chấm bài xong cả trang rồi mà đầu mình không có mặt ở trang đó.

Không đau, không chán đến mức muốn bỏ. Chỉ là trơ. Một cái trơ nhẹ, như cầm một cái cốc quen mà không còn thấy trọng lượng của nó.

Nếu bạn cũng từng ngồi trước một việc mình đã làm nhiều năm, từng làm mình háo hức thức khuya, rồi một ngày thấy nó phẳng như mặt bàn, thì bài này viết cho bạn. Không để bảo bạn phải yêu lại nó. Chỉ để cùng xem cái trơ đó thật ra là gì.

Trước hết, việc trơ ra không phải bằng chứng rằng nó đã hết ý nghĩa. Nó cũng không phải lệnh phải nghỉ việc, đổi nghề, hay đi tìm một "đam mê mới" ngay trong tuần này. Đôi khi một việc trơ ra đúng vì nó đã được làm tốt đủ lâu. Và đôi khi, ít hơn, nó trơ vì nó thật sự không còn hợp. Hai chuyện đó nhìn từ bên trong giống hệt nhau, nên chưa nên kết luận trong một buổi tối.

Vì sao một việc từng làm mình sáng mắt lại thành việc chấm cho xong?

Năm đầu dạy kèm, mình chấm một bài mất hai mươi phút. Mỗi bài là một cái đầu nhỏ mình phải đọc: thằng Khoa viết số 7 có gạch ngang, con bé Vy hay bỏ dòng cuối vì sợ sai. Mình ngồi cạnh từng người, thấy chỗ họ vấp, nghĩ cách gỡ. Hồi đó mình về nhà mệt rã, mà tối nằm vẫn thấy mình đã làm một việc đáng làm.

Giờ một bài mất ba phút. Mắt lướt qua đáp án, tay đã gạch. Khoa lên đại học rồi, Vy làm ở đâu đó mình không biết. Học sinh mới ngồi vào, mình nhận ra kiểu sai từ dòng thứ hai, và tay tự sửa trước khi mình kịp nghĩ.

Cách giải thích dễ nhất là: mình hết đam mê, hoặc mình chán, hoặc mười năm là quá nhiều cho một việc. Ai nghe cũng gật đầu, và nó đúng đến mức không ai hỏi thêm. Nhưng đoạn giải thích đó có thể đặt dưới tiêu đề của bất kỳ ai, ở bất kỳ nghề nào, và vẫn đứng được. Cho nên nó chưa chạm tới chỗ thật.

Chỗ thật hơn nằm ở một điểm nhỏ: ý nghĩa của một việc, với mình, chưa bao giờ tự nằm trong việc. Nó nằm trong sự chú ý mình dành cho việc đó. Hồi mới, mọi thứ còn lạ, mình phải nhìn từng chữ, nghe từng câu hỏi, nên chú ý ở đó đầy đủ, và cảm giác "việc này đáng" đi kèm như món tặng. Mười năm sau, tay đã thạo, chú ý rút ra, đi làm chuyện khác. Việc vẫn diễn ra, vẫn có người nhận, vẫn có một đứa trẻ cầm bài về. Chỉ có mình là không còn đứng ở đó để thấy.

Nói cách khác, cái trơ nhiều khi không phải là việc đã nhạt đi. Là người làm đã đi vắng khỏi việc của mình, trong khi tay vẫn chạy rất đều.

Nghe thì buồn, nhưng cũng nghe được một tin nhẹ hơn: nếu ý nghĩa nằm ở chú ý, thì có một cách thử, nhỏ thôi, không cần đổi đời.

Mười phút là đủ, vì bạn chỉ làm một đơn vị việc, không làm cả buổi. Cách biết mình làm đúng không phải là thấy dâng lên một cảm xúc nào. Nó nằm ở chỗ nhỏ hơn: bạn kể ra được một chi tiết hôm qua chưa thấy.

Lần đầu thử, nhiều người thấy hơi gượng, như đang diễn một cảnh cho chính mình xem. Cũng có người làm xong thấy y nguyên, không khác gì. Cả hai đều bình thường. Sau chừng một tuần, một số người kể rằng họ bắt đầu nhận ra mấy thứ vặt trong việc của mình, chữ của một đứa trẻ đổi dần, một khách quen luôn dặn cùng một câu. Cũng có người sau cả tuần vẫn không thấy gì, và điều đó không nói rằng bạn làm sai.

Ngày bận không có mười phút thì rút còn một việc: trước khi bắt đầu việc đầu tiên, nói thầm xem ai sẽ cầm nó lên sau mình. Mười giây. Chỉ vậy.

Chỗ dễ hỏng nhất là cố ép mình xúc động. Nó hấp dẫn vì ta quen nghĩ ý nghĩa là một cảm giác, nên thiếu cảm giác thì tưởng mình làm chưa đúng. Rồi ngồi đó chờ một luồng ấm dâng lên, không thấy, và kết luận bài tập vô dụng. Thay vào đó, chỉ cần canh đúng một chi tiết. Chi tiết nhỏ là lối vào. Còn cảm giác, nếu đến, cứ để nó đến muộn.

Nếu ý nghĩa không còn là một cảm giác, mình biết việc này đáng bằng cách nào?

Thôi bỏ đi. Mười năm rồi, ai cần thì cũng tìm được người khác.

Bỏ gì?

Thì cái này. Cái việc mình đang ngồi làm.

Mình nghĩ cuộc cãi nhau nhỏ đó trong đầu mình một chiều thứ Bảy, lúc chạy xe máy ngang tiệm điện lạnh đầu hẻm. Có một người đứng trên thang, đang gắn cục nóng máy lạnh lên tường, áo thun ướt mồ hôi dính lưng. Mình giảm ga định đi tiếp thì nghe gọi.

"Cô ơi. Cô Hạnh phải không cô?"

Mình tấp vô lề. Người trên thang tụt xuống, lau tay vào quần, cười kiểu rất quen mà mình không đặt tên nổi.

"Em là Tín. Hồi lớp chín em học nhà cô mấy tháng. Em dốt Toán dữ lắm."

"Giờ em làm máy lạnh hả?"

"Dạ. Mà cô biết không, tính ống đồng với tính công suất cho từng phòng, toàn Toán đó cô."

Mình đứng đó, tay còn nắm ga xe, không biết nói gì. Mình không nhớ Tín. Mình không nhớ một bài nào mình dạy em, và em cũng không nhắc tới bài nào. Em nhớ một chuyện khác: có buổi trời đổ mưa, mẹ chưa tới đón, mình pha cho em ly sữa nóng và để em ngồi xem mình chấm bài thêm nửa tiếng.

Câu hỏi "việc này có ý nghĩa không" nghe như đang hỏi: mình có làm đời ai đó thay đổi lớn không. Câu hỏi ấy nghe nghiêm túc, và nó khiến mình cứ đo việc của mình bằng những cái to, vừa đo vừa hụt. Nhưng bên dưới là một chuyện khác hẳn: ý nghĩa của một việc thường đến muộn và lệch. Mình làm vì cái này, người ta nhận vì cái kia. Mình tưởng mình dạy phương trình, em nhớ ly nước nóng giữa trời mưa. Và nếu cứ chờ ý nghĩa hiện ra ngay lúc đang làm, đúng chỗ mình đang đứng, thì mình đang chờ ở sai nơi, vì nó hay đến từ phía sau lưng, vài năm sau, qua một câu chào bên vỉa hè.

Chuyện này không có nghĩa là cứ làm đại rồi ý nghĩa sẽ tự đến. Nó chỉ có nghĩa là thước đo "tối nay mình có thấy gì không" là thước đo hụt. Có một thước khác, chậm hơn, và mình chỉ thấy được nếu chịu hỏi người đã từng nhận.

Lần đầu làm, nhiều người thấy ngượng, chạm vào nút gửi mà tay khựng lại. Có người nhận được một câu trả lời ấm hơn mình tưởng. Cũng có người nhận câu trả lời ngắn, kiểu "nhớ chứ, vui lắm", hoặc không nhận gì cả, và điều đó cũng là một câu trả lời, chưa chắc là câu trả lời về giá trị việc của bạn. Sau một tuần, có người thấy mình nhẹ đi một chút khi cầm việc lên. Có người không thấy khác gì.

Ngày không có sức nhắn ai, cách rút gọn là chỉ ngồi nhớ lại một lần ai đó cảm ơn bạn vì một chuyện mà lúc đó bạn không coi là chuyện. Hai phút.

Chỗ người ta hay lạc là biến câu hỏi thành một cách câu lời khen. Nó hấp dẫn vì ta khát nghe mình có ích, và tin nhắn nghe vô hại. Nhưng nếu câu hỏi xoay về mình ("bạn thấy mình dạy có tốt không"), người nhận chỉ có đường trả lời xã giao. Hỏi về chuyện ngày đó, về cái ly nước, cái chỗ ngồi, họ mới kể thật. Còn khen hay không là việc của họ.

Hai việc này có họ hàng với một ngày ghi lại những lúc thấy mình có ích, nhưng khác ở hướng nhìn: ghi lại là nhìn quanh hôm nay, hỏi người cũ là nhìn lại phía sau. Còn nếu bạn đang ôm một ý nghĩa quá lớn so với việc hàng ngày, bốn hiểu lầm về mục đích sống có thể gỡ giúp phần đầu của nút thắt đó.

Nếu thử rồi mà vẫn thấy trơ

Chuyện này xảy ra, và nói thẳng ra thì tốt hơn là hứa một kết thúc đẹp.

Lý do hay gặp thứ nhất: việc thật sự đã không còn hợp. Cách nhận ra không phải bằng một khoảnh khắc sáng tỏ, mà bằng một phép thử chậm. Thử một tháng, mỗi tối ghi đúng hai chữ: "trơ" hoặc "có". Không lý giải, không phân tích. Đến cuối tháng đếm xem ngày nào nhiều hơn. Nếu "trơ" áp đảo cả khi đã thử chú ý, thì việc ngồi nói chuyện với một người mình tin về chuyện thay đổi là hợp lý. Chưa phải quyết định, mới là một cuộc nói chuyện.

Lý do hay gặp thứ hai: cái trơ không chỉ nằm ở việc này. Nó lan sang bữa ăn, sang người thân, sang những chuyện trước kia mình thích, và kéo dài nhiều tuần. Khi đó đừng đứng một mình với câu hỏi "ý nghĩa có hết hạn không". Nói với một người có chuyên môn, như bác sĩ hoặc chuyên viên tâm lý, là một việc đáng làm, và chẳng có gì quá mức khi làm sớm. Còn nếu trong đầu có ý nghĩ không muốn sống hoặc muốn làm đau mình, hãy mở Hỗ trợ khẩn cấp ngay hôm nay, đừng để qua đêm.

Và nếu cả hai cách vẫn không hợp với bạn, cũng không sao. Có người không đo được ý nghĩa bằng bất cứ thứ gì nói trên, mà chỉ biết nó khi nó qua rồi. Điều đó không phải khuyết điểm.

Tối đó, mình thay cây bút đỏ mới, loại nét to mua ở tiệm văn phòng phẩm gần chợ. Nét gạch đậm lên thấy rõ, đỏ rực trên giấy. Mình chấm thêm ba bài nữa, chậm.

Bài thứ ba có một dòng chữ nhỏ ở lề của một đứa trẻ mình chưa hề hỏi: "Cô ơi bài này em hiểu rồi."

Mình đọc dòng đó hai lần, rồi mới gạch.