Năm câu hay thì thầm cuối ngày, và điều mỗi câu có thể đang hỏi

Cái nồi cơm điện còn nóng dưới đáy.

Mình cầm miếng rửa chén, đứng trước chậu, đèn bếp vàng và hơi chập chờn. Đồng hồ trên lò vi sóng chỉ 9 giờ 40. Từ phòng khách vọng sang tiếng tivi của ai đó đang xem phim, và trong đầu mình, rất khẽ, một câu bắt đầu thì thầm.

Mình hay nghe một vài câu như vậy vào cuối ngày. Chúng ngắn, nghe như than, và có hôm mình thấy chúng giống những câu hỏi lớn mặc áo mỏng. Có hôm không. Có hôm chúng chỉ là tiếng của một người đứng rửa nồi lúc gần mười giờ đêm.

Không phải câu nào lúc đó cũng là câu hỏi về ý nghĩa cuộc đời. Cũng không phải câu nào cũng là dấu hiệu của điều gì không ổn. Phần lớn là lời của một ngày dài, đang nói qua cái miệng đã mệt. Bài này không đòi giải mã từng câu cho đúng. Nó chỉ gom năm câu mình nghe hay nhất, nhìn từng câu một lúc, và thử một việc nhỏ cho mỗi câu, để lần sau nó xuất hiện mình có chỗ đặt tay.

Năm câu, năm chỗ để dừng lại

"Hôm nay mình có làm được gì đâu"

Nồi cơm điện. Nước ấm chảy qua kẽ tay, mùi gạo cháy dính ở đáy. Hôm đó mình đi làm từ tám giờ, gọi cho ba khách, chốt được một đơn, về nhà nấu cơm, giặt một mẻ đồ. Vậy mà câu đó vẫn nói ra, đều đều như đọc số điện thoại.

Cách giải thích dễ nhất là: mình lười, hoặc hôm nay mình kém. Nghe một lúc thì hợp lý. Nhưng nếu thật sự hôm nay không làm gì thì mình đã không đứng đây rửa nồi. Cái đang so sánh ở đây không phải là việc mình làm với việc mình nên làm, mà là việc mình làm với một danh sách chưa bao giờ viết ra. Danh sách đó lúc nào cũng dài hơn một ngày, nên câu "chưa đủ" luôn có chỗ để chen vào. Có hôm mình lục thử tìm tờ danh sách đó và chẳng thấy nó ở đâu hết.

Thử một việc: lúc đang làm cái việc cuối cùng của ngày, đọc thành tiếng ba việc tay mình đã làm, đọc như đọc tên món ăn. "Gọi ba khách. Nấu cơm. Giặt một mẻ." Không cần thêm tính từ. Lần đầu mình thấy hơi ngượng vì nghe giống đang tự khen, và có người thấy câu "đâu có gì" vẫn bám lại ở sau. Sau vài hôm, mình để ý câu ban đầu thường nhỏ tiếng đi vài phần, nhưng có hôm không đổi gì cả. Ngày bận thì chỉ đọc một việc.

Chỗ mình hay sai là đọc xong rồi cộng thêm "vậy là cũng không tệ", cố tạo ra một cảm giác tích cực. Nó hấp dẫn vì nghe như đang tử tế với mình. Nhưng câu cộng thêm đó đòi mình phải thấy vui, và khi không vui được thì mình lại thêm một việc nữa không làm xong. Đọc tên việc rồi dừng. Muốn tìm thêm một chỗ để tập, cảm ơn những ngày chẳng có chuyện gì xảy ra là một góc gần.

"Mai lại y như hôm nay"

Mình cắm sạc điện thoại ở đầu giường, đặt báo thức sáu giờ. Tiếng máy lạnh kêu đều. Câu đó đến lúc ngón tay còn trên nút lưu.

Nghe thoáng qua thì câu này là chán. Nghe kỹ thì không hẳn chán: có khi nó là nỗi sợ ngầm rằng sẽ không còn gì chờ mình ở phía trước. Một ngày giống ngày hôm qua thì yên ổn, và cũng chính vì yên ổn nên mình lo mình đang đứng yên. Hai cảm giác đó hay đi cùng nhau mà ít người tách ra được.

Thử một việc: chọn đúng một thứ nhỏ đổi khác vào sáng mai, không phải thứ lớn. Uống nước bằng cái ly khác. Đi ra cổng bằng lối khác của chung cư. Mua bánh mì ở xe lạ thay vì xe quen. Việc đổi đó chỉ để nhắc mình rằng một ngày có chỗ cho sự khác, dù nhỏ như hạt gạo. Lần đầu mình chỉ thấy lạ tay, rồi quên. Sau một tuần, có người thấy mình bắt đầu để ý nhiều chỗ khác nữa trong ngày, cũng có người chẳng thấy gì mà vẫn tiếp tục vì thấy vui nhẹ. Ngày bận thì chỉ đổi cái ly.

Mình từng đổi cả một đống cùng lúc vào lúc mười một giờ đêm: sáng mai dậy sớm, chạy bộ, đổi việc, bỏ cà phê. Nó hấp dẫn vì giờ khuya mọi quyết định lớn đều nghe hợp lý. Sáng ra, nó hết hợp lý và mình thêm một lần thấy mình hứa suông. Một thứ nhỏ thôi. Nhỏ tới mức không ai gọi nó là kế hoạch.

"Có ai cần mình đâu"

Ban công, 10 giờ 15. Mình treo cái áo cuối cùng lên dây, nhìn sang cửa sổ toà nhà đối diện, vài ô còn sáng đèn. Trong ô cửa nhà nào đó có người đang đứng gấp đồ, và mình thấy mình nhìn họ lâu hơn cần thiết.

— Mày thấy sao?

— Ừ. Chắc không ai cần mình thật.

— Hồi sáng thằng Bảo ghé quầy hỏi mình cái bàn nào hợp phòng khách nhỏ, mày quên rồi à?

— Cái đó là việc.

Cuộc nói chuyện trong đầu dừng ở đó. Câu "cái đó là việc" là chỗ mình hay đứng khựng lại. Mình nhận ra câu "có ai cần mình đâu" thường không hỏi là mình có ích hay không. Nó hỏi: có ai thấy mình ở đó không. Cần và thấy là hai chuyện khác nhau, và mình hay trả lời chuyện này bằng câu trả lời của chuyện kia.

Thử một việc: tìm trong ngày một dấu vết nhỏ của chỗ mình đã ở. Cái chén có người dùng vì mình rửa. Phần cơm còn để lại trong nồi vì mình nấu dư. Tin nhắn có người trả lời vì mình đã hỏi trước. Nhìn nó một lúc, không cần gọi nó là ý nghĩa. Lần đầu có thể chỉ thấy cái chén là cái chén. Sau vài hôm, có người thấy mình bắt đầu nhận ra những dấu vết khác, có người vẫn không, và cũng không sao. Ngày bận, chỉ nhìn một cái.

Cái sai hay gặp là tìm bằng chứng quá lớn: chờ một ai đó nói "mình cần bạn" thì mới tin. Nó hấp dẫn vì lời nói nghe thuyết phục hơn dấu vết. Nhưng chờ như vậy là đưa chìa khoá của buổi tối cho người khác giữ. Còn việc xin người ta nói ra bằng cách dỗi hay nhắn câu bóng gió thì ít khi cho lại thứ mình muốn.

"Mình có đang phí đời không"

11 giờ 20 đêm, nằm nghiêng, điện thoại sáng trên gối. Một tấm ảnh của người bạn cũ đứng trước một toà nhà ở nước khác, mặc áo khoác dày, cười. Ngón tay dừng lại, và câu đó đến, lần này không thì thầm mà gần như nói thành lời.

Cách giải thích dễ là: mình ghen tị. Có thể. Nhưng đó chưa phải chỗ sâu nhất. Câu hỏi "phí hay không" cần một cái thước, và cái thước mình đang cầm là cuộc đời của người trong ảnh, đo vào lúc người ta vừa đứng cười chụp hình. Mình không đo được cuộc đời họ, và họ cũng không đo được cuộc đời mình khi mình đang nằm nghiêng. Hai cái thước không cùng một vạch số.

Thử một việc: đặt điện thoại úp xuống rồi thay câu hỏi bằng một câu nhỏ hơn, có thể trả lời được. "Trong hôm nay, lúc nào mình không muốn ở chỗ nào khác?" Có hôm là lúc ăn tô bún, có hôm là lúc đứng chờ thang máy. Không phải lúc nào cũng có. Lần đầu mình ngồi nghĩ khá lâu mới tìm ra một chỗ, và có hôm không tìm ra, cũng không sao. Sau vài tuần, có người thấy mình tìm nhanh hơn, có người vẫn lâu. Ngày bận thì chỉ cần nhớ một chỗ. Nếu những đêm như vậy hay kéo dài tới ba giờ sáng, lo lắng lúc ba giờ sáng, khi mọi thứ trông tệ hơn thực tế có thể hợp để đọc vào lúc khác.

Chỗ vấp là cố trả lời "có" hoặc "không" cho xong ngay lúc nửa đêm. Nó hấp dẫn vì một câu trả lời dứt khoát cho cảm giác nhẹ hơn. Nhưng lúc nửa đêm mọi câu trả lời đều nghe ra to hơn sự thật, và sáng mai nó thường nhạt đi. Câu hỏi này đáng được hỏi vào ban ngày, khi mắt mở và có cà phê.

"Thôi, nghĩ nhiều làm gì"

Câu cuối cùng nghe dễ chịu nhất, và cũng khó tính nhất. Mình nói nó lúc tắt đèn bếp, bấm công tắc một tiếng tách. Có khi đó là sự nghỉ thật, lúc một người mệt thì đúng là nên thôi. Cũng có khi đó là cách đẩy câu hỏi sang một góc khuất để nó khỏi ồn.

Làm sao biết đó là loại nào? Mình không biết chắc. Chỉ có một dấu hiệu nhỏ: nếu sau khi nói câu này mà mình thấy nhẹ và ngủ được thì đó thường là nghỉ. Nếu sau đó câu hỏi cũ lại quay về lúc đang đánh răng, lúc đang chờ đèn đỏ, lúc ăn trưa, thì nó chỉ được cất đi, chưa được nghe.

Thử một việc: đặt hẹn cho câu hỏi một chỗ cố định. Chủ nhật, mười lăm phút, ở cái bàn nhỏ gần cửa sổ, có giấy bút. Câu hỏi có chỗ của nó thì bớt gõ cửa vào những giờ không thích hợp. Lần đầu mình chỉ ngồi nhìn tờ giấy trắng mười phút, và có người chẳng viết được gì. Sau vài tuần, nhiều người thấy nó ít chen ngang hơn, cũng có người không thấy khác. Ngày bận thì hẹn năm phút.

Chỗ sai là hẹn rồi quên, hoặc ngược lại, kéo dài cả buổi tối Chủ nhật cho nó. Hẹn giờ mà không có giờ kết thúc thì thành một cuộc họp không có biên bản. Đặt đồng hồ, tới giờ thì gấp giấy lại. Một chút xíu thôi, nhưng đủ để nó biết lần sau còn có chỗ.

Nếu thử mấy tối mà vẫn y như cũ

Có thể bạn đã thử đọc tên ba việc, đã đổi cái ly, và câu thì thầm vẫn đến đúng giờ. Chuyện đó bình thường. Một việc nhỏ không có nhiệm vụ làm câu đó biến mất.

Một lý do hay gặp là mình đang thử cả năm thứ trong cùng một tuần. Năm thứ cùng lúc thành một danh sách, và mình lại nghe câu "chưa đủ" trong chính việc thử. Chọn một câu, một việc, bảy ngày. Hết bảy ngày muốn đổi sang câu khác thì đổi.

Lý do thứ hai là có những câu này nặng hơn một tiếng thì thầm cuối ngày. Nếu những câu như "có ai cần mình đâu" hay "mình đang phí đời" ở lại nhiều tuần, kèm cảm giác trống rỗng, ăn ngủ đảo lộn, không muốn làm cả những việc trước đây thích, thì nên nói với một người có chuyên môn. Đó không phải chuyện bạn thất bại với bài tập này. Còn nếu có lúc bạn nghĩ tới việc làm đau chính mình, hãy nhắn hoặc gọi ngay, đừng chờ qua đêm: Hỗ trợ khẩn cấp có sẵn.

Và nếu không câu nào trong năm câu này nghe giống bạn, cũng được. Bạn có câu của riêng bạn. Có một người kể mình từng nghe, câu của chị ấy là "để mai tính", nói đúng lúc gấp khăn. Mình-muốn-ý-nghĩa-lớn và Mình-có-một-bữa-cơm cũng nói chuyện này theo một cách khác, nếu bạn muốn đọc tiếp.

Nồi cơm điện đã nguội. Mình lau khô, úp nó lên giá.

Câu thì thầm vẫn ở đó, nhỏ thôi, và tối nay mình để nó ngồi cạnh.