Bốn người khách, bốn cách ngồi thiền, và đôi giày chưa ai tới lấy

— Chú ngồi vậy là sai rồi.

Cô Loan nói câu đó khi tay còn đang cầm quai túi vải, chân còn chưa kịp rút khỏi đôi dép chờ tôi dán lại quai. Tôi đang ngồi trên cái ghế đẩu thấp sau bàn sửa giày, hai bàn tay đặt trên đầu gối, mắt nhìn xuống cái cốt giày gỗ nằm nghiêng, và tôi tưởng mình đang làm đúng. Bốn phút sau, tôi mới hiểu mình vừa nhận lời khuyên đầu tiên trong bốn lời khuyên khác nhau của bốn người khách.

Tôi sửa giày ở góc chợ này hai mươi hai năm, tuổi năm mươi tám. Ba tuần trước, đứa cháu tải cho tôi một đoạn hướng dẫn ngồi thiền ba phút, bảo chú ngồi thử cho đầu đỡ ồn. Tôi ngồi thử sau giờ trưa vắng khách. Thế là cả sạp biết. Chợ mà, ai ngồi ba phút không làm gì thì thiên hạ nhìn thấy trong chín giây.

Từ hôm đó khách đến đưa giày, lúc nào cũng thêm một câu ngoài chuyện dán đế: chú nên ngồi thế này, chú nên thở thế kia. Không ai giống ai. Nghe mỗi người đều thấy có lý, mà ghép bốn người lại thì không ghép được. Bài này kể tôi đã làm gì với bốn lời dặn ấy, và chỗ nào tôi vẫn chưa biết.

Chuyện này không phải để chọn xem ai nói đúng. Bốn người đều đang nói thật điều đã giúp họ, và tôi cũng không định chốt cách nào hơn cách nào. Điều tôi muốn kể hẹp hơn: người mới nghe nhiều giọng thì dễ mang theo một giọng, và giọng đó không hề đi ra khỏi đầu khi ba phút xong.

Bốn lời dặn, mỗi lời một hướng

Cô Loan là cô giáo về hưu, sáu mươi ba tuổi, đi chợ mỗi sáng bằng xe đạp có giỏ. Cô dặn tôi đếm hơi thở. Một tới mười, rồi lại một. Đang đếm mà đầu chạy đi thì quay về một, không tính. Cô nói thế chắc nịch, tay vẫn kẹp cây bút bi trên túi áo như sắp chấm điểm.

Tín thì ngược hẳn. Tín là cậu giao hàng hai mươi lăm tuổi, đôi giày thể thao bục đế phải đưa tôi dán mỗi hai tháng. Cậu bảo: chú đừng đếm gì hết. Chú nghe thôi. Tiếng gì tới thì để nó tới, nghe tiếng xe, tiếng búa, tiếng chú, cũng được.

Chị Diễm làm văn phòng bên kia đường, giày cao gót hay gãy gót. Chị nói tôi nhắm mắt, hình dung một nơi mình thấy dễ chịu: bờ ruộng, ánh đèn bếp, bất cứ đâu. Chị bảo ở nơi đó mình có mùi, có ánh sáng, có thể ngồi lâu.

Còn bà Ba bán xôi thì chẳng thèm nghe tôi hỏi tới nơi tới chốn. Bà đứng cạnh xe xôi, tay đang mở lá chuối, nói: ngồi thì tui ngồi hổng nổi. Tui gói xôi thiệt chậm, thiệt chậm, mỗi lần mở một lá, nhìn hơi bốc lên từ từ. Vậy là tui ngồi rồi đó.

Bốn người, bốn hướng. Đếm, nghe, hình dung, làm chậm.

Tôi quyết định làm theo từng cách, mỗi cách một buổi, để xem cái nào hợp. Không có kế hoạch gì cao siêu. Chỉ là cách nghề tôi vẫn làm: khách đưa hai kiểu keo thì thử cả hai trên mẩu da vụn trước khi quyết.

Với cách đếm, tôi ngồi sau bàn, tay đặt trên đầu gối, hẹn điện thoại ba phút. Một. Hai. Ba. Bốn. Tới số bốn thì mùi keo dán trên tay xộc lên, tôi nghĩ tới đôi giày da còn dở trên bàn, và hết. Quay về một. Một. Hai. Ba. Tôi không qua nổi bảy trong cả ba phút. Hết giờ, tôi có cảm giác như học trò làm bài sai.

Cách nghe, hôm sau, dễ chịu hơn tôi tưởng và cũng loạn hơn tôi tưởng. Tiếng còi xe máy kéo tôi đi, rồi tiếng thằng bé bán vé số rao gần, rồi tiếng búa nhà bên gõ gót. Hết ba phút tôi đếm trong đầu được mười hai tiếng khác nhau, và bụng thấy hơi vui, như đi chợ mà không mua gì. Tôi không biết đó có phải thiền không.

Chiều đó Tín ghé lấy đôi giày đã dán xong. Tôi khoe là đã nghe được mười hai tiếng.

— Dạ, mười hai là nhiều rồi chú. Con nghe có ba bốn tiếng à.

— Vậy cậu ngồi được lâu chưa?

— Thật ra con ngồi được đúng một tuần. Rồi bữa đó đơn hàng dồn quá, con bỏ luôn. Nhưng cách đó con thấy hay, con nói thôi.

Cậu cười, xỏ chân vào đôi giày, giậm thử xuống nền hai cái rồi phóng xe đi. Tôi đứng nhìn theo và nghĩ, có khi lời dặn của nhiều người là tình cảm với một cách, chứ chưa phải năm tháng ngồi với nó. Không chê ai. Chỉ là chuyện tôi mới biết thêm.

Cách hình dung thì tôi thua ngay. Nhắm mắt chưa được hai mươi giây tôi mở ra, vì sạp tôi sát lề đường, xe quẹt qua gần, nhắm mắt ở đây không yên tâm. Mà dù có nhắm, tôi cũng không thấy hình ảnh nào. Tôi chỉ có chữ: bờ ruộng, ánh đèn, ghi vậy trong đầu, như nhãn dán lên thùng hàng chưa mở. Có người thấy được hình, tôi nghe vậy, còn tôi thì không.

Hôm sau chị Diễm ghé lấy đôi giày đã gắn lại gót, hỏi:

— Chú thấy được chỗ dễ chịu chưa?

— Chưa chị. Tôi chỉ có chữ, không có hình.

— Vậy là chú chưa tập kỹ. Hình sẽ đến.

Chị nói chắc nịch, và tôi gật. Về sau tôi mới thấy cái gật đó cũng là một phần của chuyện này: ai dặn cũng chắc nịch, người nghe thì gật, dù trong bụng chưa biết mình đang gật cái gì.

Với cách làm chậm, tôi lấy sợi chỉ gai, xỏ vào kim lớn thật chậm, như bà Ba lột lá chuối. Nhìn đầu chỉ đi qua lỗ kim, sợi chỉ bung ra một sợi nhỏ, tôi vuốt nó lại. Mất hai phút. Cũng dễ chịu. Nhưng nghề của tôi vốn là xỏ kim, nên tôi không biết mình đang ngồi thiền hay đang làm việc quen một cách hơi chậm hơn bình thường.

Cái giọng người dạy ở lại trong đầu

Chuyện chỉ lộ ra vào buổi thứ hai của cách đếm, và nó không liên quan tới số đếm.

Sáng thứ Năm, sáu giờ rưỡi, chợ mới mở, tôi ngồi sau bàn, chưa có khách. Một. Hai. Ba. Tôi đếm thầm, và nghe giọng ai đó cùng đếm theo, trầm hơn giọng tôi, nhịp hơi gọn. Giọng cô Loan. Tới số năm thì nó nói "đúng rồi". Tới số sáu tôi lạc đi, và giọng ấy nói, rất khẽ: "lại từ một".

Tôi mở mắt ra, tay vẫn đặt trên đầu gối. Không có ai ở đó. Cô Loan còn đang ở nhà cô, cách chợ ba con hẻm. Nhưng cái giọng chấm điểm đã đi theo tôi vào tận ghế đẩu.

Mấy hôm sau cô ghé đưa lại đôi dép, hỏi:

— Chú đếm tới mấy rồi?

— Tới chín, thưa cô.

Nói xong tôi mới biết mình nói dối. Thực ra tôi chưa qua nổi số bảy. Nhưng cô gật đầu như chấm xong một bài, tay vỗ nhẹ lên giỏ xe, rồi đạp đi. Tôi đứng đó, cầm cây kim, thấy hơi nóng bốc lên ở mang tai. Hai mươi hai năm tôi không nói dối ai về cái đế giày dán chưa chắc, vậy mà lại nói dối về một việc chẳng ai kiểm tra: ngồi im ba phút.

Cái dễ thấy là tôi sợ cô thất vọng. Cái tôi thấy muộn hơn thì khác: người dạy cách nào thì cách đó kèm theo một người chấm, và người mới, vì chưa có gì của riêng mình để so, sẽ nhận luôn cả người chấm. Tôi tưởng mình đang học đếm hơi thở. Hóa ra tôi đang học cách trình bài cho cô Loan xem. Khi đó, mỗi lần đầu óc đi lạc không còn là một chuyện bình thường của người đang ngồi, mà thành một lỗi sai trên bài thi, và sai thì phải giấu. Tôi đã giấu bằng cách nói chín.

Việc tôi làm sau đó nhỏ thôi, mà nó đổi nhiều. Mỗi cách tôi chỉ mượn trong ba phút, như mượn cái cốt giày của khách để thử một đôi. Lúc ngồi xong thì trả. Nói thành tiếng, nhỏ thôi, với chính mình: "trả cô Loan". Hoặc "trả Tín". Nói rồi mới đứng dậy. Nghe hơi buồn cười, tôi cũng thấy vậy hôm đầu, nhưng ra khỏi ghế mà còn giọng ai trong đầu thì tôi không muốn.

Lần đầu làm, tôi thấy buổi ngồi có hai lớp: một lớp là cái tôi đang làm, và một lớp là giọng ai đó theo sau. Qua hôm thứ ba, giọng đó vẫn còn nhưng nhỏ đi. Nhiều người có thể thấy khác, và nếu bạn không nghe thấy giọng nào cả thì cũng tốt, chẳng ai phải nghe thấy. Chỗ tôi bị vướng nhất là hôm thứ tư, nói "trả cô Loan" xong, tôi còn lẩm bẩm "mong cô đừng giận" như thể cô đứng ngay đó. Cái bước trả vốn chỉ để đặt xuống, tôi lại biến nó thành bước xin lỗi. Tôi bỏ phần xin lỗi, chỉ giữ chữ "trả".

Ngày tay chân bận thì rút gọn: khi vừa xong một đôi giày, trước khi nhận đôi tiếp theo, hít vào một lần và nói thầm "trả".

Khi cả bốn cách đều có lý, chọn theo gì?

Chiều đó tôi ngồi một mình lúc vắng khách, ngó lên giá giày chờ. Sau lưng tôi là bốn lời dặn, bốn người, và tôi đã mượn xong cả bốn.

Tôi chọn theo cách rất dở. Mấy ngày đầu tôi chọn theo người: cô Loan tử tế nhất, vậy làm theo cô. Rồi chuyển sang Tín, vì cậu trẻ, chắc biết cái mới. Chọn theo người là sai chỗ. Cô Loan tử tế không làm cách đếm của cô hợp với tôi hơn. Tín trẻ không làm tiếng xe máy dễ nghe hơn. Nó chỉ cho tôi cảm giác an toàn, vì đằng sau mỗi cách có một cái tên mà tôi tin.

Câu hỏi hợp hơn là một câu nhỏ, hỏi sau khi ngồi xong chứ không hỏi trước: mai mình có muốn ngồi nữa không? Không phải cách nào đúng, không phải cách nào sâu. Chỉ là cái ghế đẩu này, sáng mai, mình còn muốn ngồi xuống không.

Với tôi, câu trả lời rơi vào hai cách: nghe và làm chậm. Cách nghe cho tôi cảm giác như đi chợ không mua gì. Cách xỏ kim chậm thì tôi vẫn chưa biết nó là gì, nhưng sáng hôm sau cả hai đều là cách tôi muốn quay lại. Cách đếm thì tôi có muốn, mà là muốn chứng tỏ với cô Loan. Cách hình dung thì tôi không muốn hẳn, vì ngồi cạnh lề đường tôi không dám nhắm mắt.

Cái đó không có nghĩa cách đếm dở hay hình dung dở. Chị Diễm ngồi hình dung được, và đã nói lần nào chị cũng thấy rõ ánh đèn bếp. Cô Loan đếm tới mười được, chắc nịch như nói. Cách của họ đúng với họ. Chuyện tôi mới biết là một lời dặn có thể hợp một người, và vẫn không hợp người kế tiếp, mà chẳng ai trong hai người đó làm sai điều gì.

Thử một lần, hỏi một câu, rồi thôi. Chừng đó đủ.

Chỗ tôi trượt là hỏi câu ấy trong lúc đang ngồi, giữa ba phút. Hôm thứ hai tôi hỏi giữa buổi và nó lập tức thành một đề thi mới: có muốn quay lại không, trả lời cho đúng. Câu này chỉ hỏi sau khi hết giờ, lúc đã đứng dậy, khi tay đã chạm cái cốt giày để làm việc tiếp. Trả lời bằng cảm giác đầu tiên, không nghĩ.

Lần đầu hỏi, tôi nghe chữ "không" bật ra nhanh hơn chữ "có", như phản xạ của người quen từ chối khách trả giá rẻ. Hôm sau tôi chờ lâu hơn một nhịp thì chữ "có" tới. Cũng có người cả tuần vẫn thấy mọi cách đều "có", hoặc đều "không", và thế cũng được: câu hỏi chỉ để hỏi, không để chấm.

Tối đó ăn cơm, vợ tôi hỏi:

— Ông thử xong bốn cách rồi, ông chọn cách nào?

— Chưa chọn.

— Vậy mai ông làm cách nào?

— Chưa biết. Có thể nghe, có thể xỏ kim.

— Thì mai ông ngồi, ngồi xong ông hỏi cái câu của ông. Chọn làm chi cho mệt.

Bà gắp miếng cá kho bỏ vào chén tôi rồi nói sang chuyện khác. Tôi nhai cơm và thấy bà nói đúng, mà cũng không hẳn: tôi vẫn muốn có một cái tên cho cách của mình. Có lẽ cái muốn đó cũng là một giọng khác, giọng của người sợ làm sai. Tôi chưa gỡ được nó.

Ngày bận thì khỏi ngồi. Chỉ hỏi câu đó lúc kéo cửa sạp trước khi khóa: hôm nay có lúc nào mình muốn quay lại cái ghế không? Một câu, một hơi thở.

Nếu thử cả bốn mà cách nào cũng thấy dở

Chủ nhật, chợ vắng. Tôi ngồi thử lần nữa với cách đếm, lần đầu không có giọng cô Loan nào theo cả. Vậy mà vẫn thấy dở, vẫn lạc ở số bốn. Tôi ngồi đó chờ một cái gì sáng ra mà chẳng thấy.

Tôi đoán hai chỗ, và chỉ là đoán. Một là bạn có thể đang tìm cách "đúng" trong khi ngồi, nên cách nào cũng hóa thành một kỳ thi. Khi đó đổi câu hỏi thay vì đổi cách: không hỏi "mình có làm đúng không" mà hỏi "bây giờ mình đang làm gì". Hai là ba phút có thể chưa phải thứ bạn cần ở thời điểm này. Ngồi vài hôm rồi nghỉ một tuần, không phải thất bại.

Bạn có thể đọc thêm bài kể về lần đầu ngồi thiền mà thất bại, nếu muốn thấy có người còn dở hơn mình, hoặc bài về ngồi thế nào cũng được. Nếu thấy buồn hay bồn chồn nhiều hơn mỗi lần ngồi, kéo dài mấy tuần, thì nên nói chuyện với một người có chuyên môn, và cứ để cái ghế đẩu nghỉ một thời gian.

Về đôi giày chưa ai lấy: nó nằm trên giá từ cuối tháng trước, đôi giày da nữ màu nâu, đế bong, thẻ ghi số mười bảy. Tôi dán xong từ lâu. Tôi không nhớ mặt người đưa, và không biết vì sao họ chưa trở lại. Hôm qua tôi lau bụi cho nó. Sáng nay nó vẫn ở đó.