Bốn thứ trong tiệm cắt tóc tôi cầm hai chục năm mà chưa từng nhìn kỹ

"Cắt như cũ nghe, Khuê."

Bác Hai nói câu đó mỗi tháng một lần, từ hồi tôi còn quét tóc cho ông chủ trước. Tôi gật, giũ khăn, cầm kéo. Hai chục năm rồi mà tôi vẫn không biết "như cũ" là như lần nào, vì tay tôi cắt xong trước khi đầu tôi kịp nhớ.

Tiệm tôi ở đầu hẻm, ba cái ghế xoay, một tấm gương dài, một tủ đựng khăn. Món đồ nghề nào tôi cũng cầm cả trăm lần một ngày, và chưa lần nào nhìn nó. Bài này là bốn món trong số đó, cộng với chuyện tôi thấy được khi cuối cùng nhìn chúng một lượt. Bạn không cần là thợ cắt tóc. Ai cũng có cây kéo của mình: cái bút, con chuột, cái muôi, cái tay lái xe.

Không phải là bắt tay làm chậm lại. Khách ngồi ghế không ai chịu nổi ông thợ cắt chậm đi một nửa, bác Hai mà ngồi hai tiếng là bác đứng dậy ra về. Cũng không phải ngồi nhìn cây kéo cho tới khi có cảm giác gì đó. Nó là cây kéo. Chỉ là có những thứ tay làm đúng từng nhịp mà mắt mình chưa lần nào ghé qua, và bốn món dưới đây là bốn chỗ tôi ghé thử.

Cây kéo nặng về đầu nào, hai chục năm tôi không biết

Bảy giờ rưỡi sáng, cửa cuốn kéo lên nửa chừng, tôi cúi người chui vào. Ghế chưa xoay, gương còn mờ hơi lạnh. Cây kéo nằm trong ly sứ cạnh cái lược như mọi sáng. Tôi rút ra, mở đóng ba lần: tách, tách, tách. Thầy tôi dạy làm vậy để biết ốc có lỏng không. Tôi làm việc đó lâu hơn tôi nhớ được, và chưa một lần nghe thấy tiếng tách.

Có buổi sáng tôi cắt cho một cậu sinh viên, hai bên đang bàn trận bóng tối hôm trước. Tôi hăng chuyện quá, kéo đi lẹm vào mai tóc bên trái, thấp hơn bên phải gần một đốt ngón tay. Tới lúc nhìn gương mới thấy. Cậu ấy không nói gì. Tôi sửa bên phải cho cân, mất thêm mười phút, và cậu ra về với mái tóc ngắn hơn cậu định.

Tay tôi không sai. Nó làm đúng như mọi lần. Chỉ là hôm đó trong tiệm không có ai đang nhìn việc đó. Đầu tôi ở sân bóng, và cái duy nhất còn nghe được cây kéo là khách. Tôi biết kéo cùn là nhờ thấy khách nhăn mặt một nhịp lúc tóc bị giật, chứ không phải nhờ tay mình, dù tay mình báo trước cả tuần: cán kéo nặng dần ở ngón đeo nhẫn, tiếng cắt hơi đục. Tin vẫn tới mỗi ngày. Không ai nhận.

Việc tôi bắt đầu làm từ sau hôm đó nhỏ tới mức ngượng khi kể:

Làm đúng là khi nói ra được một điều mà hôm qua chưa nói: "đầu này nặng hơn", "cán ấm vì nắng chiếu qua cửa". Nói nhảm cũng được. Mấy sáng đầu tôi thấy mình ngớ ngẩn, đứng một mình trong tiệm tám giờ kém nói chuyện với cái kéo. Sang cuối tuần, có sáng tôi cầm lên và biết ốc hơi lỏng trước khi mở. Cũng có sáng chẳng thấy gì ngoài cái kéo. Thằng Tín học việc làm theo ba hôm rồi bảo nó chỉ thấy cái kéo là cái kéo. Tôi nói ừ, vậy cũng được.

Ngày nào vội quá thì chỉ cần cầm lên và nói một chữ: nặng, hoặc nhẹ.

Tuần đầu tôi làm sai theo một kiểu rất thợ. Cầm lên, thấy ốc lỏng, đi lục tua vít, mười phút sau tay cầm tua vít còn cây kéo nằm trên bàn. Từ cầm lên để nhận ra, tôi biến nó thành cầm lên để sửa. Việc sau nghe có ích hơn nên nó chen vào rất nhanh. Ốc lỏng thì để tối chỉnh. Buổi sáng chỉ nói ra là nó đang lỏng.

Khách nào cũng im một nhịp lúc tôi phủ khăn

Tám giờ, khách thứ hai ngồi xuống. Tôi giũ tấm khăn kẻ ca-rô, phủ lên vai, gài mép sau cổ.

"Khăn gì mà nặng vậy anh?"

"Vải bạt dày em. Để tóc khỏi chui xuống cổ áo."

"Hồi trước đâu có nặng vậy."

Hồi trước thật sự không nặng. Năm kia tôi thay khăn mới, và chính câu hỏi đó làm tôi để ý một chuyện đã có từ lâu: người nào cũng im đi một nhịp ngay lúc tấm khăn rơi xuống. Kể cả người nói nhiều nhất tiệm. Tôi không biết vì sao. Có thể vì cổ bị chạm, có thể vì không còn thấy tay chân mình. Tôi đoán vậy thôi, và hai chục năm tôi vẫn chưa hỏi ai.

Tôi chỉ biết một điều chắc: ba chục lần mỗi ngày tôi phủ khăn, với tôi là lần thứ ba mươi, với người ngồi ghế thì là lần duy nhất của buổi sáng. Hai chuyện đó không cùng một chuyện, mà tôi cứ làm như cùng một. Câu đầu tiên tôi nói suốt nhiều năm là "Cắt kiểu nào?", đọc đều như máy bán vé. Ai làm nghề gặp người ta cả ngày chắc cũng vậy: người đếm tiền ở quầy, người chào ở cửa, người nhận hồ sơ. Mình đang ở lần thứ ba mươi, người trước mặt đang ở lần đầu.

Việc thử khá đơn giản. Chọn đúng một lần trong ngày mà tay bạn đưa thứ gì cho một người, hoặc chạm vào người đó: đưa ly nước, đưa tập hồ sơ, khoác áo cho con. Trước khi đưa tay, nhìn người đó một cái, chỉ một cái, rồi mới đưa. Hôm đầu thấy gượng, người kia cũng gượng, có người còn hỏi mình có chuyện gì không. Vài hôm sau, tôi nhớ được vài gương mặt mà trước giờ chỉ thấy đầu và vai. Có người làm theo thì thấy chẳng khác gì, nhưng người trước mặt thì bớt vội một chút. Cũng có người cả hai bên đều không thấy gì.

Bận quá thì chỉ làm đúng lần đầu tiên trong ngày, những lần sau cứ để tay đi một mình.

Tôi từng tập luôn cả nụ cười, cười thật tươi lúc phủ khăn, và khách hỏi tôi có sao không. Đó là lần duy nhất tôi biết mình đã làm hỏng, vì nhìn người ta là để nhìn, không phải để diễn cho người ta thấy mình đang nhìn. Giờ tôi nhìn xong thì thôi, mặt để nguyên như nó đang có.

Máy kêu rè rồi mà tôi vẫn cắt thêm hai người

Tôi cắt thêm hai người nữa trước khi nghe ra. Chín rưỡi sáng, tông đơ khô dầu, tiếng rè như hạt cát lăn trong ống tre, và tôi cứ vậy đi qua hai cái đầu, hai tấm khăn, hai lần "xong rồi em".

Tới người thứ ba, ông khách già ngồi im, bỗng nói: "Máy kêu sao nghe lạ vậy." Tôi mới ngừng lại và nghe. Mùi dầu máy khâu thoảng lên mũi, tôi mở ngăn kéo lấy chai dầu nhỏ, nhỏ hai giọt vào khe lưỡi, và tiếng rè mất. Nhưng tôi nhớ rất rõ: tay tôi đã thấy máy nặng hơn từ người đầu tiên. Tay biết trước, tai chưa nghe. Giống chuyện cây kéo, và đây cũng là thứ vì sao mình cứ quên đặt chìa khoá ở đâu kể từ phía khác: cái quen tới mức thôi báo, nhưng cơ thể vẫn đang báo.

Tôi từng nghĩ quen tiếng là thôi nghe cho đỡ tốn sức, và nghĩ vậy là khôn. Thật ra tới lúc tiếng đổi mà mình mới nghe ra thì nó đã đổi từ lâu, trong khoảng thời gian mình đứng đó mà không có mặt. Tông đơ có mấy giọng: giọng trầm lúc đi qua tóc dày ở sau gáy, giọng cao lúc lướt gần da ở mai. Tôi nghe ra được vậy cũng chỉ sau chuyện kia. Còn vì sao nó đổi giọng thì tôi không biết, thợ lớn tuổi nào cũng chỉ bảo "máy nó vậy".

Việc thử: chọn một tiếng đang chạy trong lúc bạn làm việc quen, tiếng vòi nước đổ đầy xô chẳng hạn. Từ lúc bật tới lúc tắt, chỉ nghe đúng tiếng đó. Nó bắt đầu thế nào, giữa chừng có đổi không, dừng ra sao. Xô nước thì ai cũng nghe ra: nước gần đầy thì tiếng cao lên một chút, còn vì sao thì tôi cũng chưa biết. Làm một lần, chừng vài chục giây. Mắt vẫn ở chỗ tay, nhất là khi cầm vật sắc hoặc đang đun nấu. Không nhắm mắt cho nghe rõ.

Lần đầu thường chỉ nghe thấy cái ồn chung. Sau vài lần, có người thấy mình tách ra được một tiếng giữa nhiều tiếng, và tiếng đó hết nhập vào nền. Cũng có người nghe mãi chỉ thấy toàn tiếng khó chịu, và nếu vậy thì dừng, không ép.

Ngày bận thì nghe đúng ba giây đầu của tiếng máy lúc bật lên.

Có lúc tôi chuyển luôn việc này thành nghề: nghe để đoán máy hỏng ở đâu, đúng kiểu thợ. Nghe vậy thì chỉ còn tiếng để chẩn, không còn tiếng để nghe, và nó mất hết. Có những tiếng quen tới mức không nghe, và có những tiếng nghe rồi thì không dứt ra được, như tiếng bấm bút của người ngồi cạnh. Hai chuyện đó trái nhau, nhưng đều cho thấy tai mình đang làm việc mà mình không hay.

Quét xong cái sàn, ngày đã hết chưa?

Sáu giờ rưỡi chiều, khách cuối đi rồi. Tôi lấy cây chổi lông quét tóc, đẩy cái ghế qua một bên bằng chân. Đống tóc dưới chân ghế có đủ màu: đen, nâu, vài sợi bạc, một nhúm tóc nhuộm vàng của cô bé hôm trưa. Mùi nước xịt tóc còn đọng lại trong tiệm.

Chuyện tôi để ý được nhờ cây chổi rất ngớ ngẩn: nhìn đống tóc là tôi biết hôm nay tiệm có bao nhiêu khách, không cần mở sổ. Đống nhiều thì ngày đông. Cũng nhìn đống tóc mà tôi nhớ ra cậu sinh viên, ông khách già, và bác Hai tuần trước. Hai chục năm quét mà tôi chưa lần nào đọc nó như một cuốn sổ.

Quét sàn là việc cuối ngày, và là việc duy nhất không ai trả tiền, không ai nhìn. Nên tôi làm nhanh nhất. Quét ẩu một góc cũng chẳng ai nói, tóc nằm cạnh cái tủ cả tuần. Nhưng tôi để ý ra thêm một điều, và điều này tôi không chắc là do cây chổi hay do tôi già đi: những tối tôi quét vội thì về tới nhà đầu vẫn còn ở trong tiệm, vẫn nghĩ mai ai tới trước, ghế nào chưa lau. Những tối quét đủ lâu để thấy tới tận góc cuối thì cái ngày như đã đóng lại. Nó nghe nhỏ, và tôi không đảm bảo nó đúng với ai khác.

Việc thử: lấy một việc dọn cuối ngày nhỏ thôi. Gạt vụn trên bàn ăn, gấp một cái khăn, đẩy ghế vào gầm bàn. Làm từ đầu tới cuối, khoảng ba phút, không cầm điện thoại. Khi xong, nhìn một cái chỗ vừa dọn và đặt tên món cuối cùng mình đã đặt xuống: cái ghế, cái khăn, cây chổi. Chỉ cần nhìn thấy cái cuối cùng đó là đúng.

Có người thấy ngày khép lại nhẹ hơn một chút, có người không, và có người dọn tới lần thứ tư mới biết mình đang né việc khác. Tôi thuộc nhóm cuối. Có tối tôi quét ba lượt liền, lượt nào cũng sạch, vì không muốn ngồi xuống ngẫm chuyện tiền mặt bằng tháng này. Lúc đó cây chổi thành cái cớ. Tới lượt thứ hai mà chưa muốn đặt chổi xuống là tôi biết mình đã thôi quét từ lúc nào.

Ngày mệt thì chỉ đặt một món xuống chỗ của nó và nhìn một cái.

Nếu cầm lên rồi mà tay vẫn là tay cũ

Thằng Tín làm theo hết cả bốn việc trong hai tuần rồi hỏi tôi: "Anh Khuê, em cầm kéo hoài mà em đâu thấy gì hết." Tôi nói anh cũng hồi đó, và không nói thêm. Câu đó không phải câu trả lời. Chỉ là thật.

Nếu bạn như nó, tôi đoán có hai chuyện hay gặp. Một là bạn đang chờ một cảm giác nào đó hiện lên, ngồi nhìn cái kéo như chờ nó mở ra, và càng chờ càng bực. Món đồ nghề không có gì để mở. Việc cần làm nhỏ hơn: nói ra một điều, rồi làm việc tiếp, không chờ gì cả. Hai là món bạn chọn không có tiếng và không có sức nặng để mà để ý. Gõ phím, kéo chuột là hai việc như vậy. Chọn món khác, cái cốc, cái chìa, cái cán chổi, thứ nào có hình dạng cầm được.

Còn nếu cả hai cách đều không ăn thua, hoặc việc đứng yên cầm một món đồ khiến bạn khó chịu, thì cũng có người sinh ra không hợp kiểu đó. Chuyện chánh niệm không phải là ngồi yên nói đúng nỗi bực này, và có cách khác để làm, không cần đứng im.

Sáu rưỡi, tôi quét xong rồi. Tôi cắm cây kéo trở lại ly sứ, nghe một tiếng sứ chạm kim loại. Tôi nghe được tiếng đó. Hôm qua thì chưa.

Mai bác Hai lại ghé.

Bài viết có sự hỗ trợ từ AI trong quá trình tạo nội dung.