Trà sữa, snack, bánh ngọt: bốn hiểu lầm về chuyện ăn chánh niệm chỉ dành cho món lành

Chánh niệm không bắt bạn bỏ ly trà sữa.

Mình biết câu đó nghe như một lời tuyên bố, và hồi mới đọc về chuyện ăn chánh niệm, mình cũng chẳng tin. Trong đầu mình lúc ấy có sẵn một hình ảnh: người ngồi trước bát cháo trắng, đũa đặt thẳng, nhai ba chục lần, còn gói snack rong biển để ở góc bàn làm việc của mình là bằng chứng rằng mình không hợp với mấy thứ này.

Nếu bạn cũng từng thấy mình "không đủ tư cách" để thử, vì thứ bạn hay ăn là trà sữa, bánh ngọt, đồ ăn vặt, thì bài này là bốn điều mình từng tin và đã phải bỏ. Mình viết theo giọng mình cũng từng nghĩ vậy, không phải giọng người đã biết hết.

Nói trước cho khỏi hiểu nhầm: bài này không nói món nào tốt, món nào xấu. Nó cũng không khuyên bạn ăn nhiều hơn hay bớt đi. Nó chỉ nói về chuyện chú ý, rất nhỏ, và chú ý thì không cần xin phép món ăn nào. Nếu bạn muốn một bài tập chung cho bữa cơm thường ngày, thiền ăn ba miếng đầu đi theo một hướng gần.

Ly trà sữa lúc ba giờ chiều không cần xin phép ai

Ba giờ chiều, ly trà sữa trân châu cỡ lớn đứng trên bàn, thành ly đổ mồ hôi ướt cả lòng bàn tay. Mình đâm ống hút to qua nắp, nghe tiếng "bụp" quen thuộc. Ngoài kia xe máy rồ ga ở ngã tư, Zalo nhóm công ty rung ba lần.

Linh ngồi bàn bên cạnh nhìn sang.

"Nay không uống trà sữa à? Bạn đang tập chánh niệm mà."

"Ừ, nên mới uống."

"Nghe ngược đời ghê."

"Thử ba ngụm đầu thôi, xem sao."

Người ta hay tin rằng chánh niệm có một danh sách món ăn "xứng đáng", và trà sữa thì không nằm trong đó. Mình từng nghĩ lý do mình không thử là vì mình mê ngọt. Chuyện thật hơn thế. Mình ăn trà sữa trong trạng thái ăn lén: uống nhanh, một tay giữ ly sau màn hình, hơi áy náy. Và ăn lén là ăn vội, vội thì không nếm được gì. Muốn nếm ly trà sữa trước hết phải thôi áy náy về nó, tức là cho phép mình uống nó thật sự, giữa ban ngày, trước mặt đồng nghiệp. Chú ý là chuyện đến sau chuyện cho phép, không đi trước.

Cách biết làm đúng là bạn kể được ngụm thứ ba khác ngụm đầu ở chỗ nào, dù chỉ là "bớt lạnh". Lần đầu, mình thấy ngượng, thấy ba ngụm kéo dài lạ, và ly vẫn hết như mọi hôm. Sau vài chiều, có người kể họ uống chậm lại mà không ai bảo, có người nhận ra ly trà ngọt hơn họ tưởng, cũng có người uống hết như cũ và không thấy gì đổi. Cả ba đều ổn. Ngày bận, rút còn đúng một việc: ngụm đầu tiên, để nó nằm trong miệng một nhịp.

Mình từng mắc một lỗi dễ thương: uống ba ngụm đầu thật chậm, rồi tự cho mình điểm cộng vì đã "uống có chánh niệm". Cảm giác đó hấp dẫn vì nó biến chuyện chú ý thành một cách chuộc lỗi cho việc uống trà sữa. Nhưng sau đó mình nếm xong mới nhận ra mình chỉ vừa đổi áy náy thành tự hào, và cả hai đều không phải là vị của ly trà. Cái thay vào: không cho điểm, kể cả điểm cộng. Ba ngụm xong thì thôi, uống tiếp như thường.

Gói snack ở góc bàn, và tiếng sột soạt mình không nhớ đã nghe

Bốn giờ mười, báo cáo mở trên màn hình, con trỏ chớp ở dòng thứ ba mà đầu óc chưa kịp nghĩ. Tay trái mình mò xuống góc bàn, kéo gói snack rong biển, xé mép nhựa. Tiếng sột soạt. Mùi biển mặn nhẹ. Hai tiếng sau mình nhìn xuống và gói đã rỗng, chỉ còn vài mảnh vụn bám dưới đáy.

Người ta hay nghĩ ăn vặt vô thức là chuyện thiếu ý chí, nên chánh niệm phải đi kèm với bỏ ăn vặt. Mình nghĩ nó khác. Cái tay mò xuống góc bàn không đói. Nó tìm việc để làm trong lúc mắt đang chờ một file xuất xong, chờ một câu trả lời đến, chờ ý tưởng nảy ra. Gói snack là cái chốt giữ cho khoảng chờ khỏi trống. Nên nếu chỉ cấm tay, nó sẽ tìm một thứ khác để cầm. Muốn đổi thì phải để ý cái tay đang tìm gì.

Cách biết làm đúng là mình nói được tay đã tìm gì: nhai, nhấm, hay chỉ muốn có việc. Lần đầu mình ngạc nhiên vì ít khi là đói. Sau một tuần, có người kể họ vẫn ăn gói snack như cũ nhưng nhận ra mình đang ăn, có người nhận ra những chiều nhất định cái tay mới tìm tới gói. Cũng có người không thấy khác gì, vì với họ ăn vặt chỉ đơn giản là ăn vặt. Bản rút gọn cho ngày dồn việc: chỉ cầm miếng đầu lên, nhìn nó, rồi ăn.

Chỗ mình trượt là đặt luật. Chỉ ăn mười miếng, chỉ một lần mỗi ngày, phải cất gói vào túi sau khi đổ ra. Nghe giống tự chủ và nghiêm túc với bài tập. Nhưng luật đẻ ra chuyện phá luật, và phá luật đẻ ra áy náy, còn áy náy thì đã nói ở phần trên: nó làm ăn vội. Việc nên làm là không đặt luật nào cả, chỉ đặt một câu hỏi trước miếng đầu tiên: tay mình đang tìm gì. Câu hỏi đó không bắt buộc có đáp án. Nếu bạn hay ăn vặt lúc đang lướt điện thoại, cuộn điện thoại ba mươi phút rồi không nhớ đã xem gì nói về cùng thói quen đó.

Miếng bánh kem giữa tiếng cười của cả phòng

Bốn rưỡi chiều, phòng họp nhỏ, ai đó vừa tắt đèn, mang ra chiếc bánh bông lan phô mai sinh nhật đồng nghiệp. Tiếng hát lạc tông, tiếng vỗ tay, đĩa nhựa trắng chuyền từ tay này sang tay khác. Mình nhận miếng bánh ở góc, kem hơi chảy ở mép. Tay đã cầm nĩa mà đầu còn ở chỗ cười.

Mình từng tin rằng chú ý vào miếng bánh nghĩa là rút ra khỏi cuộc vui. Ngồi đó nhắm mắt phân tích từng lớp bánh trong khi mọi người đang nói chuyện, nghe như một người lạ giữa bàn tiệc. Và mình nghĩ rằng chánh niệm làm người ta mất vui, mất ngon.

Chuyện thật hơn là mình lẫn lộn hai thứ. Chú ý không bắt mình tách khỏi người khác. Một lượt nếm chỉ kéo dài hai giây, mà hai giây thì đủ để vừa cười vừa có mặt. Cái làm mình mất vui không phải là chú ý, mà là cái ý nghĩ rằng chú ý thì phải làm cho đàng hoàng, tức là cả bữa tiệc phải im để mình nếm.

Cách biết đúng là người bên cạnh không nhận ra bạn vừa làm gì. Lần đầu mình thấy mình hơi ngập ngừng, và có người hỏi sao ngẩn ra, mình đáp "ngon quá". Sau vài lần, có người kể họ thấy mình vừa nếm vừa cười được, cũng có người vẫn thấy lúng túng. Bản rút gọn: chỉ nhìn miếng bánh một nhịp trước khi cắn.

Mình hay làm quá lên: tìm một góc riêng để ăn cho tử tế, hoặc im lặng bất thường tới mức bạn bè hỏi có chuyện gì không. Nghe giống mình đang rất nghiêm túc. Nhưng nó khiến chú ý thành một thứ làm mọi người e dè. Thay vào đó cứ chen chú ý vào đúng chỗ người khác đang bận chọn miếng, đang kể chuyện, đang chụp ảnh bánh, mình có hai giây của riêng mình mà chẳng ai thấy.

Hộp bánh quy lúc mười giờ đêm, đã hết nửa

Mười giờ đêm, quạt trần quay chậm, màn hình điện thoại sáng lên trên đùi. Mình ngồi xuống sàn sau một ngày dài và hộp bánh quy bơ đã vơi hơn nửa lúc nào không rõ. Vụn bánh bám trên áo. Miệng còn vị bơ, tay còn cầm miếng nửa vời.

Câu mình nói với mình lúc đó quen lắm: lại nữa rồi. Thôi hỏng. Chánh niệm gì mà ăn thế này.

Mình nghĩ đó là thiếu ý chí. Nhưng nhìn kỹ thì chữ "hỏng" là một cách chấm điểm nữa. Mình đang dùng chánh niệm như một kỳ thi, và đêm nay mình rớt. Trong khi bài tập chưa bao giờ hứa sẽ cho mình điểm. Nhận ra mình đang ăn trong màn sương, giữa chừng, khi đã nửa hộp, thì chính cái nhận ra đó đã là có mặt. Nó đến muộn, và muộn vẫn là đến.

Cách biết làm đúng là bạn nói được câu cuối mà không kèm một lời phán xét. Lần đầu mình thấy khó, vì câu đó thường kéo theo chữ "mà". Sau một tuần, có người thấy áy náy nhẹ đi, có người không thấy khác gì ngoài việc nhận ra sớm hơn. Bản rút gọn: chỉ đặt miếng đang cầm xuống một nhịp.

Chỗ mình hay vấp là dùng miếng chú ý này để chuộc cả hộp. Như thể ăn một miếng có mặt thì nửa hộp trước đó được tha. Hấp dẫn vì nó cho mình cảm giác sửa được. Nhưng đó vẫn là chấm điểm, chỉ khác là chấm cho mình điểm đậu. Cái thay vào: không chuộc, không phạt. Một miếng có mặt chỉ là một miếng có mặt.

Nếu việc ăn quá nhiều, hoặc ăn xong thấy áy náy nặng, cứ lặp lại như vậy nhiều tuần, hoặc kèm cảm giác không dừng lại được, thì đó là chỗ nên nói chuyện với bác sĩ hay một người có chuyên môn. Đó không phải thất bại của chánh niệm, và bài viết này không thay được cuộc trò chuyện đó.

Nếu thử vài lần mà vẫn thấy gượng

Chuyện này xảy ra, và không có gì sai ở bạn.

Lý do hay gặp nhất là món bạn chọn chẳng có gì để nếm. Gói snack mình ăn mỗi ngày đã quen tới mức vị của nó gần như biến mất. Thử một món có vị rõ hơn, như miếng xoài chua, viên kẹo bạc hà, hay ly trà chanh còn lạnh, và để ý khác biệt. Việc chú ý cần có cái gì đó để bám vào. Ngửi trước khi ăn là một cách vào dễ hơn khi vị quá nhạt.

Lý do thứ hai là bạn đang quá đói, hoặc quá mệt. Lúc đó cơ thể muốn ăn trước, chú ý sau, và ép nó làm ngược lại chỉ thêm bực. Ăn trước cũng được. Chú ý có thể đến ở miếng cuối cùng, hoặc ở bữa hôm sau.

Và nếu mấy cách này đều không hợp với bạn, cũng không sao. Có người đơn giản không thích để ý khi ăn, và họ vẫn ăn rất ổn. Chánh niệm không phải là chuyện ai cũng cần làm ở bàn ăn.

Chiều mai, nếu bạn đứng trước quầy trà sữa với dãy món quen thuộc, thử để ly lạnh nằm trong lòng bàn tay thêm một nhịp.

Ly không đi đâu cả. Vị ngọt cũng vậy.