Thói quen đã bỏ mà không tiếc, và bảy câu hỏi để viết về nó

"Thôi, nay nghỉ."

"Nghỉ hoài là bỏ luôn đó."

"Thì bỏ."

Chủ nhật, mình đứng trước kệ sách, cầm cuốn vở thứ năm, bìa xanh in hình chiếc xe đạp, trang cuối còn trắng. Năm cuốn vở kẻ ô ly, mỗi sáng ba trang, tám tháng liền, bắt đầu lúc năm giờ bốn mươi trước khi đi dạy kèm. Ba tuần trước mình thôi.

Mình ba mươi sáu tuổi, dạy kèm Toán buổi chiều tối ở nhà học sinh, chạy xe máy từ quận này sang quận khác với cái balô sách đè trên vai. Ba trang mỗi sáng từng là chỗ mình giữ lại cho mình một mảnh yên. Điều mình không ngờ là phần khó nhất không phải việc bỏ. Mà là cảm giác có lỗi đi theo sau, như thể mình vừa đánh rơi một thứ người ta tin mình sẽ giữ.

Bài này là bảy câu hỏi để viết về một thói quen bạn đã thôi, mà thôi xong thấy nhẹ nhiều hơn tiếc. Không để quyết định có quay lại hay không. Chỉ để nhìn nó cho rõ.

Nó không phải bài khuyến khích bỏ thói quen. Cũng không phải lời bào chữa cho chuyện lười: có những thứ nên giữ, và chỉ bạn biết cái nào. Và nó càng không phải một phiên tòa. Bảy câu hỏi bên dưới không nhằm phán bạn đúng hay sai khi bỏ, chúng chỉ giúp bạn có một trang giấy để nói thật.

Vì sao bỏ một thói quen lại thấy có lỗi với một việc mình không còn muốn làm?

Bỏ ba tuần rồi

Tối thứ Sáu, quán cà phê vỉa hè đầu đường, ly cà phê sữa đá đã tan gần hết đá. Hưng, bạn mình, ngồi đối diện, vừa dựa lưng vào ghế nhựa vừa hỏi.

"Dạo này còn viết sáng sáng không?"

"Bỏ ba tuần rồi."

"Ủa. Rồi thấy sao?"

"Nhẹ. Mà cũng thấy có lỗi."

Hưng gật gù, không nói gì thêm, và mình thấy biết ơn cái không nói thêm đó.

Cách giải thích dễ nhất là mình có lỗi vì mình bỏ cuộc, hoặc vì mình lười. Nghe hợp lý, ai nói cũng được. Nhưng mình không lười: cùng lúc đó mình vẫn dậy lúc sáu giờ để kịp lớp sáu giờ rưỡi sáng thứ Bảy mới nhận.

Cái có lỗi nằm ở chỗ khác. Nó đến từ một lời hứa mình đã đưa cho chính mình của tám tháng trước, một người chưa biết gì về cuộc sống của mình hôm nay. Hồi đó mình hứa ba trang mỗi sáng khi chưa nhận thêm lớp nào lúc sáu giờ rưỡi. Người đưa lời hứa không có mặt để nghe lúc nó cần sửa. Giữ lời hứa với người ấy, nhiều khi, là từ chối nghe người đang sống thật. Và bỏ cũng là một quyết định. Chỉ là nó không có tiêu đề, nên ta quen gọi nó là thất bại.

Nếu bạn cũng có một việc đã thôi mà vẫn thấy vướng, có một bài khác nói gần chỗ này: cho phép mình nghỉ ngơi mà không mang cảm giác tội lỗi.

Mười phút trước khi đọc câu hỏi

Trước khi đi vào bảy câu, mình thử một việc nhỏ để xem mình đang nghĩ gì thật.

Cách biết mình làm đúng: đọc lại hôm sau, bạn thấy mình biết thêm một chi tiết mà lúc nghĩ trong đầu chưa thấy. Một giờ giấc, một cái tên, một mùi.

Lần đầu mình viết được năm dòng rồi kẹt, và mười phút thành mười phút ngồi nhìn tờ giấy. Bình thường thôi. Sau chừng một tuần, câu mở "Mình đã thôi…" bắt đầu chảy dễ hơn, và có hôm mình viết lố giờ mà không hay. Nhưng cũng có người cả tuần vẫn chỉ ra vài dòng, và vài dòng đó vẫn đủ.

Ngày bận thì rút xuống ba phút: một câu bắt đầu bằng "Mình đã thôi…" và một câu bắt đầu bằng "vì…". Hai câu, rồi gấp giấy lại.

Chỗ dễ trượt nhất là viết thành bản án. Hoặc liệt kê lý do để cãi cho mình thắng, hoặc ngược lại, tìm bằng chứng rằng mình tệ. Nó hấp dẫn vì đầu mình vốn quen cãi, và cả hai kiểu đều viết rất nhanh. Nhưng một bản án thì không cho ai biết thêm gì. Thay vào đó, chỉ tả: hôm cuối cùng làm, mình ngồi đâu, tay cầm gì, ngoài cửa sổ có tiếng gì.

Bảy câu hỏi, đi từ nhẹ tới sâu

Một câu mỗi tối

Mình viết bảy câu này trong bảy tối, ở bàn ăn, sau khi dọn xong chén, bên cạnh ly trà đá. Ban đầu mình định viết hết một lượt cho xong. May là không.

Thói quen nào, cụ thể, bạn đã thôi?

Viết tên nó như một người lạ nghe cũng hiểu, và ghi lần cuối bạn làm là lúc nào, ở đâu.

Hồi bắt đầu, bạn làm nó vì ai hay vì điều gì?

Có thể là một cuốn sách, một người bạn, một lời khen, hoặc chỉ là thấy ai cũng làm. Viết đúng lý do thật, kể cả khi nó không đẹp.

Nó từng làm được gì cho bạn, dù chỉ trong vài tuần?

Đây là câu để nói cảm ơn một việc cũ, không phải để bào chữa cho việc bỏ nó. Có thể đó chỉ là một lúc yên.

Của mình: ba trang đầu mỗi sáng cho mình một lúc ngồi không ai gọi. Tám tháng đó, năm giờ bốn mươi là giờ duy nhất trong ngày không có tin nhắn của phụ huynh. Nếu bạn muốn một bài khác để viết lời cảm ơn, có bảy câu hỏi để viết lời cảm ơn gửi chính mình.

Có một khoảnh khắc nào bạn nhận ra nó không còn hợp nữa không?

Có khi chỉ là một sáng thức dậy mà không muốn cầm bút. Viết đúng buổi sáng hôm đó: trời thế nào, tay bạn đang cầm gì.

Khi nó vắng đi, chỗ trống đó đang chứa gì?

Có thể là mười lăm phút ngủ thêm, một việc khác, hoặc chưa có gì cả. "Chưa có gì" cũng là một câu trả lời hợp lệ.

Phần nào của nó bạn vẫn muốn giữ, dù nhỏ tới mức không ai gọi là thói quen?

Cứ viết ra, không cần ý định làm gì với nó.

Của mình: mình thôi ba trang nhưng vẫn ghi một dòng vào điện thoại khi có chuyện lạ trong ngày. Một dòng. Có hôm không có dòng nào, và không sao.

Có thói quen nào khác bạn đang giữ chỉ vì sợ mang tiếng bỏ?

Câu này nặng hơn mấy câu trước. Nếu viết tới đây thấy mệt, cứ để sang ngày mai.

Thứ tự này không ngẫu nhiên. Hai câu đầu chỉ hỏi sự thật, nên ai cũng trả lời được. Câu thứ ba hơi lạ, vì nó đòi cảm ơn một việc đã bỏ, và nhiều người bí ở chỗ này. Mình cũng bí: tối thứ ba mình ngồi nhìn ly trà đá hai mươi phút mới viết được dòng đầu. Cái bí đó có lý do. Bỏ thì phải chê, cảm ơn thì phải giữ, hai lối nghĩ ấy cứ đóng cửa vào nhau. Đến khi viết được cả hai, rằng nó từng giúp mình và mình không cần nó nữa, mình thấy nhẹ hơn hẳn. Câu cuối quay lưng khỏi thói quen đã bỏ để nhìn sang những thứ đang giữ, vì đôi khi bài học nằm ở đó, chứ không nằm ở việc đã bỏ.

Cách biết mình làm đúng: bạn viết ra ít nhất một câu mà bạn không định viết khi cầm bút lên. Lần đầu, mình thấy câu hỏi thứ hai dễ hơn mình nghĩ và câu thứ ba khó hơn: viết cảm ơn một việc đã bỏ nghe như tự mâu thuẫn. Sau bảy tối, mình thấy mình ít nói "bỏ" bằng giọng xin lỗi hơn trước. Cũng có người sau bảy tối vẫn thấy chưa rõ điều gì, và chuyện đó hợp lệ: có những câu trả lời phải mất hơn một tuần mới tới.

Ngày bận thì chọn đúng câu số ba hoặc số sáu, viết ba phút, vì hai câu đó nhỏ nhất mà vẫn chạm tới giữa.

Chỗ mình suýt làm sai là trả lời theo kiểu mình nghĩ mình nên trả lời. Câu thứ hai, mình định viết "vì muốn sống có kỷ luật hơn", nghe đẹp và đúng giọng sách. Nhưng lý do thật là hồi đó mình vừa thấy một người quen đăng ảnh cuốn nhật ký của họ. Nó hấp dẫn vì câu đẹp thì viết dễ hơn câu thật. Thay vào đó, mình viết lại đúng lý do xấu hổ kia, và tờ giấy nhẹ đi.

Nếu viết rồi mà thấy trống, hoặc thấy nặng

Mình nói thẳng hai chuyện hay gặp.

Chuyện thứ nhất: viết rồi mà thấy trống. Có khi thói quen bạn chọn quá to hoặc quá mờ, như "lối sống lành mạnh", và không có gì để tả. Hãy chọn một việc nhỏ hơn: một ly nước, một bài học, một lần ra khỏi cửa. Cũng có khi chỉ là chưa tới lúc, và để nguyên tờ giấy một tuần cũng là một cách. Có người cần nói chuyện với chính mình bằng giọng bạn bè trước khi viết được thật, và học cách nói chuyện với chính mình như một người bạn thân có thể giúp một chút.

Chuyện thứ hai: viết xong thấy nặng. Có thể mọi câu trả lời cứ biến thành chuyện trách mình, và nếu thế thì dừng, đừng cố viết cho xong bảy câu. Cũng có khi thói quen đó gắn với một người, hay một quãng khó của đời bạn, và việc bỏ nó kéo theo thứ gì lớn hơn một thói quen. Nếu cảm giác nặng ở lại nhiều ngày, hoặc nỗi buồn hay mệt kéo dài mấy tuần mà không nhẹ đi, hãy nói chuyện với một người bạn tin hoặc một người có chuyên môn. Bài viết này chỉ là một tờ giấy, không thay được điều đó.

Tối nay, nếu có việc gì đó bạn đã thôi mà vẫn còn nghĩ tới, thử viết một dòng về nó.

Cuốn vở thứ năm vẫn nằm trên kệ. Mình chưa vứt, cũng chưa mở lại. Có những thứ được phép nằm đó.